Category Archives: Art/ጥበብ

ዐይናፋሯ አሰፉ ደባልቄ ከ30 ዓመታት ናፍቆት መልስ

Image may contain: Henok RG, smilingየወሎ ላሊበላ የኪነት ቡድን ፈርጥ የነበረችው ትንሿ ዜኒት ሙሐባ “ሖዴም ሽብር ሽብር…” አያለች ከጦሳ ተራራ ላይ እይተንደረደረ በሚወረወረው ሞገደኛ ድምጿ በአራቱም አቅጣጫ ታስተጋባለች። ይህንን ያልታሰበ የገበያ ስኬት አዝመራው እንዳሻተለት አርሶ አደር በየክፍለ-አገሩ ከሚቸበቸበው የካሴት ክር ሽያጭ ትርፉን የሚቃርመው የማራቶን ሙዚቃ ቤት አሳታሚ በጊዜው ይስተዋል በነበረው የአሳታሚዎች ፍክክር በለስ የቀናው ነጋዴ ሆኖ በመገኘት በሌሎቹ አሳታሚዎች ላይ ይህ ነው የማይባል ከፍተኛ የሥራ ጫና አሳድሯል።
በአንድ በኩል ይችኑ ጉደኛ ልጅ በተሻለ ክፍያ ሁለተኛ ሥራ ማሰራት የሚሉት የዜኒትን ዱካ ሲያስሡ፤ የተቀሩት ደግሞ ተረኛዋን ዜኒት ሙሃባን አድኖ ለማግኘት ብርቱ ጥረት ላይ ይጠመዳሉ። “አያያዙን አይቶ ጭብጦውን ቀማው” በሚል የብልጣብልጥ ነጋዴነት መንገድ ተጉዘው የማራቶንን አዱኛ ለመንጠቅ ጥረት ያደረጉት፤ የማይበሉትን እንጀራ እንዳለሙ ህልማቸው ህልም ብቻ ሆኖ እንዲቀር የሚይስገድድ ዱብዳ ተፈጠረ፤ ሮጣ ያልጠገበቸው እና ብዙ ተስፋ የተጣለባት ወሎዬዋ ኮረዳ በሚያሳዝን መልኩ ካንዲት ታሪካዊ የካሴት ክር ውጪ ሌላ የምታስደምጠው ሥራ ሳይኖር በአጭር ተቀጨች። የሌላዋ ዜኒት ሙሃባ አሰሳ ከአምባሰል እስከ ራስ ደጀን ቀጥሎ ጣና ባሕር ዳር ቢደርሥም ለጊዜው ምንም ተስፋ የሚጣልበት ግኝት አልነበረም።
የአዲስ አበባ አድባር ምስጋና ይግባት እና ድንገት ተረኛዋን ዜኒት ሙሃባ ከጎንደር ክፍለ አገር ሊያስመጣ የሚችል አስደሳች ዜና ከማህሌታዊው ዜመኛ አበበ ብርሐኔ እጅ ላይ ተገኘ። “ዳሩ ምንዋጋ አለው አሺ አትልም !” ሲል ገራገሩ አበበ ብርሐኔ ተወልዶ ካደገባት የአዲስ ዘመን አውራጃ ቀዬ በአይናፋርነቷ እና በተስረቅራቂ ቅላጼዋ የሚያውቃትን አብሮ አደጉን አሰፉ ደባልቄን ለእድለኛው የናዲ ሙዚቃ ቤት አሳታሚ ጀባ አለ። የመጀመሪያውን የአዲስ አበባ የስልክ ጥሪ “እኔ ምንም አልፈልግም፤ አዲስ አበባም አልመጣም ትምህርቴን መማር ነው ምፈልገው፤ ድጋሚ እንዳይደውሉ!” ስትል የስልኩን ማናገሪያ በአቶ ሳህሉ ጆሮ ላይ የጠረቀመቸው ተሽኮርማሚዋ አሰፉ ደባልቄ፤ በገራገር የባላገርነት ሥነ-ልቦና እና ሐይማኖታዊ አስተዳደግ ተፅእኖ ስሟን እንኳን ደፈራ የማትጠራትን የእናት አገሯን መዲና አዲስ አበባ ከተማን እንኳን ለመርገጥ ብዙ ሌሊቶችን ያለ እንቅልፍ ማሳለፍ ነበረባት።
ዛሬ በሃያሏ አሜሪካ መዲና ውድ በሚባለው የንግድ ጎዳና በሥሟ በተመዘገበ ህንጻ ላይ ታዋቂ ምግብ ቤት ከፍታ እና ዘመናዊ መኖሪያ ቤት ገንብታ በአገር አሜሪካ እጅግ ስኬታማ ከሚባሉ ጥቂት የአገሯ ልጆች ተርታ የምትመደብ ግለሰብ ለመሆን፤ አቶ ሳህሉ ተስፋ ባለመቁረጥ ደጋግመው የሞከሩትን የስልክ ጥሪ በስተመጨረሻ መመለስ ነበረባት።
አሰፉ ደባልቄ በአገሪቱ የገበያ ሙዚቃ (mainstreem music) ውስጥ እንደ ክስተት ከተገኙ እና እጅግ ማራኪ ድምጽ ካላቸው አንጎራጓሪዎች መካከል የምትመደብ ድምጻዊት ብትሆንም፤ በተፈጥሮዋ ባላት የበዛ ፍርሃት እና የባህል ተጽእኖ ምክንያት ድምጿ እንጂ ማንነቷ የማይታወቅ የኪነት ሰው ለመሆን ተገዳለች። በ1980 ዓ.ም ባሳተመቸው የመጀመሪያ የካሴት ክር ሥራዎ ወደ የገበያው ሙዚቃ በይፋ የተቀላቀለችው ድምጻዊት፤ በተፈጥሮ በተዳለችው አስደማሚ ድምጽ ምክንያት በዘመኑ ተወዳጅ የሚባሉት ዝነኛ እንስት ድምጻውያን ማግኘት ያልቻልሉትን ፈጣን ስኬት በተደጋጋሚ በማግኘት በተቃራኒ ጾታ ጥምረት ታላላቅ ከሚባሉ ድምጻውያን ጋራ ለመስራት ችላልች። አበበ ተሰማ፣ ኪሮስ ዓለማየሁ፣ አርጋው በዳሶ፣ ቴዎድሮስ ታደሰ፣ ጸጋዬ እሸቱ እና ኬኔዲ መንገሻ ወዘተ። “ኬኔዲን እኮ ያኔ አይደለም፤ ነገ የሚወለዱት ልጆች እንኳን ሊያውቁት የሚችሉት ድምጻዊ ነው።” ስትል እድለኛ ሆና አብራቸው እንድትሰራ የረዷትን ሰዎች ታመሰግናልች።
እስከ ዛሬ ድረሰ በተቃራኒ ጾታ የስንኝ ቅብብል የተሰሩ ጊዜ አይሽሬ ሙዚቃዎችን ስናዳምጥ በድምጿ ልዩነት የምናውቃት እና ላለፉት 30 ዓመታት ድምጿን ሳታሰማን አገሯን ከአንዴም ሁለት ሦስት ጊዜ ተመላልሳ የጎበኘችው አሰፉ ደባልቄ በጤና መኖሯን እንኳን የምንጠራጠር ብዙዎች ነበርን። “ለሁሉም ጊዜ አለው” እንዲል መጻፉ፤ ከብዙ የህይወት ውጣ ውረድ በኋላ በምድረ አሜሪካ የከበረች ነጋዴ ሆና ከርማ በናሆም አሳታሚ ያላሳለሰ ጥረት “አለሑኝ” ልትለን ችላለች። ለዚህም የአሣታሚው ናሆም ሬከርድስ ባለቤት አቶ ኤልያስ ፍቅሩ ምስጋና ይገባዋል።
የአሰፉ አዲስ አልበም የምትታወቅባቸውን ተወዳጅ ሥራዎቿን ቃናቸው እና ለዛቸው ሳይጓደል በሚገርም ሁኔታ በአዲስ መልክ የተጫወተቻቸውን ሙዚቃዎች ማካተቱ በጣም የሚደነቅ ሃሳብ እንደሆነ ብዙ አድናቂዎቿ ይስማሙበታል። ለዚህም ምክንያቱ ደገሞ አሰፉ ድሮም ቢሆን በሥራዎቹ እንጂ በሥሟ እምብዛም የማትታወቅ ድምጻዊ ባለመሆኑ ሰዎች ምርጥ አዳዲስ ሥራዎቿን ሰምተው፤ ቆየት ያሉትን ሲያደምጡ አሰፉ አውሎ ነፋስ አምጥቶ የጣላት የዘመኑ ዘፋኝ ሳትሆን ያቺ በጥቂት አስደማሚ ሥራዎቿ ምክንያት ለ30 ዓመታት በናፍቆት እና በጉጉት ስትጠበቅ የነበረችው አይናፋሯ አሰፉ (እማሆይ) እንደነበረች እንደሚያስረዳ ይናገራሉ። በአዲሱ አለበሟ ከቀድሞዎቹ የፋሲለደስ ባልደረቦቿ አበበ ብርሓኔ፣ ኢንጂነር ፋንታ ወጨፎ፣ አባይ መንግስት አንስቶ እስከ የቅርብ ጊዜዎቹ ባለንጀራዎቿ ሔኖክ ነጋሽ እና ይስማለም በርጋ ተሳትፈውበታል። አውዳመትን በድሮው የማይሰለች የሙዚቃ ቃና ለማክበር ጥሩ ጊዜ ላይ የተለቀቀ አዲስ ሥራ በመሆኑ የዘንድሮው እንቁጣጣሽ ልዩ ስጦታ (surprise) ልንለው እንችላልን።

በታሪካዊው ቤተ መንግሥት ግቢ ውስጥ ምን አለ?

… ልጅ እያሱ፣ ንግሥት ዘውዲቱ፣ አጤ ኃይለ ሥላሴ ንጉስ ሆነው ከመሾማቸው በፊት በዚህ ቤት ኖረውበታል። ቤቱ በእንጨትና በድንጋይ የተሠራ ባለ አንድ ፎቅ ሕንፃ ነው። ፊቱን ወደ እስጢፋኖስ ቤተ ክርስቲያን ያዞረው ህንፃው በአጤ ሚኒሊክ የተሠራ ሲሆን አዲስ አበባን ቁልቁል ለማየት የሚያስችል ነው። የኪነ ህንፃ ባለሙያዎች ‘የአዲስ አበባ መልክ አለው የሚባል የሕንፃ ዓይነት ነው’ ይሉታል- ኢትዮጵያዊ ጥበብ ያረፈበት መሆኑን ለመግለፅ።

BBC Amharic – አርክቴክት ዮሐንስ መኮንን በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የሥነ-ሕንፃና የቅርስ ጥበቃ መምህር ሲሆኑ በቤተ መንግሥቱ ውስጥ ከሚደረገው እድሳት ጋር ተያይዞ በበጎ ፈቃደኝነት ያስጎበኛሉ።

እርሳቸው እንደነገሩን ለመጀመሪያ ጊዜ ቤተ መንግሥቱ ከመጎብኘቱ አስቀድሞ ‘እንግዶች ስለሚመጡ ባለሙያዎች ቢያስጎበኟቸው ይሻላል’ በሚል ከቅርስ ጥበቃ፣ ከኪነ ሕንፃ ባለሙያዎች፣ የታሪክ አዋቂዎች የተውጣጡ ሰባት ባለሙያዎች በጠቅላይ ሚንስትሩ ቢሮ የተጋበዙ ሲሆን እርሳቸው አንዱ ነበሩ።

በወቅቱም የሚያሰማሙ ጉዳዮች ላይ ተወያይተው የጋራ ነጥቦች ያዘጋጁ ሲሆን፤ ለጎብኝዎች ገለፃ ሲያደርጉ ነበር፤ በተለያየ ጊዜም ቤተ መንግሥቱን የመጎብኘት ዕድል ገጥሟቸዋል፤ በመጭው መስከረም ወር ለጎብኚዎች ክፍት ይሆናል በተባለው ቤተ መንግሥት ውስጥ ምን አለ? ስንል ጠይቀናቸዋል።

ቤተ መንግሥቱ በ40 ሔክታር መሬት ላይ ያረፈ ሲሆን በውስጡ የተለያዩ ታሪካዊ ቅርሶች ይገኙበታል።

ከስፋቱ የተነሳ ቦታውን ለማስጎብኘት በቤተ መንግሥት ውስጥ ያሉትን ቦታዎች በ5 ይከፍሉታል። አንደኛው በፊት ተትቶ የነበረ የቤተ መንግሥቱ ጓሮ ሲሆን በዚህ ሥፍራ የወዳደቁ ቆርቆሮዎች፣ የወታደሮች መኖሪያ፣ የተበላሹ የጦር መኪኖች የሚቆሙበት ቦታ ሲሆን አሁን እድሳት ተደርጎለት ጥሩ የመናፈሻ ሥፍራ ሆኗል።

ሁለተኛው አጤ ሚኒሊክና አጤ ኃይለ ሥላሴ ያሰሯቸው የቤተ መንግሥትና የጽ/ቤት ሕንፃዎች ይገኛሉ።

ሦስተኛው የኮሪያ መንግሥት ያሰራቸው ቢሮዎች ሲሆኑ አሁን አገልግሎት እሰጡ ይገኛሉ፤ ይሁን እንጂ ለሕዝብ ጉብኝት ክፍት አይሆኑም።

አራተኛው በተለያየ ምክንያት የማይጎበኝ ሲሆን ኮሎኔል መንግሥቱ ኃይለ ማሪያም ካገር በወጡበት ጊዜ ቢሯቸው ይሰሩ የነበሩ ባለሙያዎች እርሳቸውን ለማስደሰት የሰሩላቸው እዚያው ግቢ ውስጥ ነጠል ብሎ የተሰራ ቤት ነው።

• ወመዘክር፡ ከንጉሡ ዘመን እስከዛሬ

ይህም ብቻውን የተሰራና ከጠቅላይ ሚንስትር ዐብይ አህመድ መኖሪያ ጀርባ ይገኛል። ለመጎብኘትም በመኖሪያቸው ማለፍን ስለሚጠይቅ ለጉብኝት ክፍት አይሆንም። የዚህ ቢሮ የተወሰነ ክፍሉ እንደፈረሰም ይነገራል።

አምስተኛው በሸራተን ሆቴል በኩል ሲታለፍ የሚታየውና በፊት ገደላማና ጫካ ሆኖ የሚታየው አዲስ የሚሰራው የእንስሳት ማቆያና አኳሪየም (የውሃ አካል) ሲሆን ግንባታ እየተካሄደበት ነው።

አሁን ሙሉ ቤተ መንግሥቱን ልንጎበኝ ነው፤ አርክቴክት ዮሐንስ አንድ ሰው ቤተ መንግሥቱን ለመጎብኘት ሲገባ ከሚያገኘው ይጀምራሉ።

1ኛ. የመኪና ማቆሚያና ሞል

ይህ ቦታ ከሒልተን ሆቴል ወደ ላይ አቅጣጫ ስንጓዝ ቤተ መንግሥቱ ከመድረሳችን በፊት በስተቀኝ ይገኛል። ታጥሮ የቆየ ባዶ ቦታ የነበረ ሲሆን አሁን የአዲስ አበባ ምክትል ከንቲባ ኢንጂነር ታከለ ኡማ ወደ ሥልጣን ከመጡ በኋላ የአካባቢው ወጣቶች ተደራጅተው የመኪና ማቆሚያ (ፓርኪንግ) ይሰሩበታል። በቅርቡ ግንባታው የሚጀመር ሲሆን ለጎብኝዎች የመኪና ማቆሚያ ሆኖም ያገለግላል።

ይሁን እንጂ ግንባታው ስላልተጠናቀቀ ሰው የሚገባው በታች ባለው የደቡብ አቅጣጫ በር ነው፤ እዚያ ሲደርሱ የትኬት ቢሮ፣ ሻይ ቤት፣ መታጠቢያ ክፍሎች፣ የእንግዶች ማረፊያና መረጃ የሚሰጥባቸው ቦርዶችና ዲጂታል ማሳያዎችን ያገኛሉ።

ይህ የትኬት ቢሮ ከዚህ ቀደም ያልነበረ ሲሆን ከመሬት ጋር ተመሳስሎና ተስተካክሎ የተሰራ በመሆኑ ከላይ ሲታይ ቤት መሆኑን በጭራሽ አያስታውቅም።

2ኛ. የመረጃ መስጫ ቦታ

ይህን ሥፍራ ከትኬት ቢሮው ወደ ላይ ሲጓዙ ያገኙታል። በዚህ ቦታ ለጉብኝት ክፍት የሆኑ ቦታዎች በዲጅታልና በህትመት ገለፃ ይደረግበታል። ከጥላ ጋር የተዘጋጀ ማረፊያ ወንበሮች ያሉት ሲሆን ተሰርቶ ተጠናቋል።

እሱን አለፍ እንዳልን ልጆች የሚቆዩበት የመጫዎቻ ቦታ እናገኛለን፤ በጣም የተጋነነ ባይሆንም መጠነኛ ተደርጎ ለልጆች መጫዎቻ የሚሆኑ ቁሳቁሶች ተሟልቶ የተዘጋጀ ነው።

አረንጓዴ ሥፍራ ተብሎ የተሰየመውን ጠመዝማዛ መንገድ ደግሞ የልጆች መጫወቻውን እንዳለፍን እናገኘዋለን። ቦታው ወደ ቤተ መንግሥቱ የሚኬድበት ዳገታማ መንገድ አለው፤ ይህም ለአካል ጉዳተኞች እንዲመች ተደርጎ በእግረኛ መረማመጃ ንጣፍ የተሰራ ነው።

ወደፊት በግራና በቀኝ ኢትዮጵያዊ ሆኑ የጥበብ ሥራዎች አሊያም ታሪካዊ ሁነቶች ማሳያዎች ይኖራል ተብሎ ይጠበቃል፤ አሁን ዛፎችና ሳሮች የተተከሉ ሲሆን መንገዱም ዝግጁ ሆኗል።

3ኛ. የልዑላን ማረፊያ ቦታ

ልጅ እያሱ፣ ንግሥት ዘውዲቱ፣ አጤ ኃይለ ሥላሴ ንጉስ ሆነው ከመሾማቸው በፊት በዚህ ቤት ኖረውበታል። ቤቱ በእንጨትና በድንጋይ የተሠራ ባለ አንድ ፎቅ ሕንፃ ነው። ፊቱን ወደ እስጢፋኖስ ቤተ ክርስቲያን ያዞረው ህንፃው በአጤ ሚኒሊክ የተሠራ ሲሆን አዲስ አበባን ቁልቁል ለማየት የሚያስችል ነው። የኪነ ህንፃ ባለሙያዎች ‘የአዲስ አበባ መልክ አለው የሚባል የሕንፃ ዓይነት ነው’ ይሉታል- ኢትዮጵያዊ ጥበብ ያረፈበት መሆኑን ለመግለፅ።

ከፊት ለፊቱ አዲስ የተሠራና ብዙ ሰዎች ሰብሰብ ብለው ፎቶ የሚነሱበት ሥፍራ አለው። በቅርቡ በተደረገው የእራት ግብዣ በነበረው ጉብኝት ቤቱ እንዳይጎዳ በሚል ውስጥ ሳይገባ ከውጭ ነበር የተጎበኘው።

4ኛ. የዳግማዊ አጤ ሚኒሊክ ጽ/ቤትና መኖሪያ ቤት (ኮምፕሌክስ)

በዚህ ሥፍራ መጀመሪያ የምናገኘው የፊት አውራሪ ኃብተ ጊዮርጊስ ዲነግዴን (አባ መላ) መኖሪያ ነው። አባ መላ የአጤ ሚኒሊክ የጦር ሚንስትር የነበሩ ሲሆን ይኖሩበት የነበረ ትንሽ የእንጨት ቤት ከአጤ ምኒሊክ መኖሪያ ቤት ጎን ላይ ይገኛል።

አጤ ሚኒሊክ ከዚህ ዓለም ከተለዩ በኋላም እንደ መኖሪያና ቢሮ አድርገው ሲጠቀሙበት ነበር። ቤቱ ፈርሶ የነበረ ሲሆን ሙሉ በሙሉ ታድሷል።

ወደ አጤ ሚኒሊክ ባለ አንድ ፎቅ መኖሪያና ጽ/ቤት በሮች በእንጨት የተሠሩ ሲሆን በሚያምር መልኩ የአበባና የሐረግ ጌጥ የተፈለፈለበት ነው። ይህ ቤት ከሁለት ሌሎች ቦታዎች ጋር በድልድይ ይገናኛል። አንደኛው በሰሜናዊ አቅጣጫ የአጤ ምኒሊክ የፀሎት ቤትና የስዕል ቤት ሲሆን እንቁላል ቤት በመባል ይጠራል። አንዳንዴም እንደ ጽ/ቤት ይጠቀሙበት ነበር።

የአጤ ሚኒሊክ የግብር አዳራሽ በቀደመው ጊዜImage copyrightDANIEL KIBRET FBአጭር የምስል መግለጫየአጤ ሚኒሊክ የግብር አዳራሽ በቀደመው ጊዜ

የፀሎት ቤቱና የስዕል ቤቱ ባለ ሁለት ፎቅ ነው። ሁለተኛው ፎቅ ላይ ከፍ ብላ የተሰራች በመስታወት የተሸፈነች ቤት አለች፤ ይህች ቤት ‘ቴሌስኮፕ’ ያላት ሲሆን አዲስ አበባን በሁሉም አቅጣጫ ማየት ያስችላል።

በዚች አንቁላል ቤት መገናኛው ድልድይ ጋ የመጀመሪያው ስልክ የገባበት ቤት ይገኛል። ቤቱ ከድንጋይና ከእንጨት የተገነባ ነው። አርክቴክት ዮሐንስ የኪነ ህንፃውን ጥበብ ሲገምቱ ከአርመኖችና ኢትዮጵያውያን በተጨማሪ ሕንዶች ሳይሳተፉበት እንደማይቀሩ ይገምታሉ።

ይህ ቤት በደርግ ጊዜ የውይይት ክበብ በመሆን አገልግሏል።

ሌላኛው ከአጤ ሚንሊክ ቤት ጋር በድልድይ የሚገናኘው የእቴጌ ጣይቱ ቤት ነው። ይህ ቤት ከቤተ መንግሥቱ በምሥራቃዊ አቅጣጫ የሚገኝ ባለ አንድ ፎቅ ሕንፃ ነው።

በምድር ቤት የዙፋን ግብር ቤት ይገኛል። የነገሥታቱ መመገቢያ አዳራሽ ሲሆን ንጉሣዊ ቤተሰቦች ምግብ የሚመገቡበት ክፍል ነበር፤ ይህ ቤት በደርግ ጊዜ የደርግ ምክር ቤት መሰብሰቢያ በመሆን አገልግሏል።

5ኛ. ሦስት አብያተ ክርስቲያናት

አብያተ ክርስቲያናቱ ከግብር ቤቱ አዳራሽ በስተ ምሥራቅ በኩል ይገኛሉ።

ኪዳነ ምህረት ቤተ ክርስቲያን (የአጤ ሚኒሊክ ሥዕል ቤት)፡ በአጤ ሚኒሊክ ጊዜ ለብቻ በአጥር ያስከለሏት ሲሆን አሁን ሕዝብ ይገለገልባታል። ይሁን እንጂ አጤ ሚኒሊክ ከመኖሪያቸው ተነስተው የሚሄዱባት መንገድና በር አሁንም ድረስ ይገኛል።

የባታ ማሪያም ቤተ ክርስቲያ (በንግሥት ዘውዲቱ የተሰራ ሲሆን የአፄ ሚኒሊክም አፅም ያረፈው እዚሁ ነው) አሁን ከቤተ መንግሥቱ ውጭ ሲሆኑ ጥበቃ ይደረግለታል። ጎብኚዎችም ሲመጡ እዚያ ያሉት ካህናት ምድር ቤት ያለውን መቃብራቸውን ከፍተው ያሳያሉ።

በበርካታ ሰው የሚጎበኝም ከሆነ ለቤተ መንግሥቱ ቀድሞ እንዲታወቅ ይደረጋል። ሦስተኛው ከዚህ ቤተ ክርስቲያን ጀርባ የሚገኘውም የገብርኤል ቤተ ክርስቲያን ነው።

6ኛ. ታችኛው የዙፋን ችሎት

ይህ ችሎት በአጤ ኃይለ ሥላሴ ዘመን የተሠራ ሲሆን በታችኛው መዋቅር ያልተፈታ አገራዊ ጉዳይን የሚያዩበት የ’ሰበር ሰሚ ችሎት’ ቦታ ነው።

ይህ ባለ አንድ ፎቅ ቤት የንጉሡ ጽ/ቤትም በመሆን አገልግሏል። በውስጡ ጽ/ቤታቸውን ጨምሮ መዝገብ ቤትና ሌሎች አገልግሎት የሚሰጡ ክፍሎችም አሉት።

አጤ ኃይለ ሥላሴ ከሥልጣን ሲወርዱ የደርግ ወታደሮች ቤቱን ተቆጣጥረውት ነበር። የኮሎኔል መንግሥቱ አስተዳደርም ቢሮ አድርጎ ይጠቅምበት ነበር። ንጉሡ ሕይወታቸው ካለፈ በኋላም ችሎታቸውና ቢሯቸው ከነበረው ቦታ ምድር ቤት እንደተቀበሩና በኋላም አፅማቸው ወጥቶ እንደተወሰደ ይነገራል።

የደርግ መሰብሰቢያ አዳራሽ፣ መንግሥቱ ኃይለ ማሪያም ቢሮ፣ የመንግሥቱ ኃይለ ማሪያም ረዳት የመንግሥቱ ገመቹ ቢሮ፣ እንዲሁም ታስረው የነበሩ ደርግ ወታደሮች የታሰሩበት ቦታም ነው።

በአንድ ወቅት በመንግሥቱ ኃይለ ማሪያም ላይ የመግደል ሙከራ በተደረገበት ጊዜ ያመለጡበት ቦታም ይሄው ሕንፃ እንደሆነ ይነገራል።

ኢህአዴግ አገሪቱን ሲቆጣጠርም የቀድሞ ጠቅላይ ሚንስትር መለስ ዜናዊ ይህንን ሕንፃ መኖሪያ አድርገውት ነበር።

አቶ መለስ ከዚህ ዓለም ከተለዩ በኋላም አስክሬናቸው የወጣው ከዚሁ ቤት ነው። በአቶ መለስ ዜናዊ ጊዜ ባለቤታቸው ወ/ሮ አዜብ መስፍን በቤተ መንግሥቱ ውስጥ መኖሪያ ቤት ማሰራት ጀምረው ነበር።

ከዚያም በኋላ የቀድሞ ጠቅላይ ሚንስትር ኃይለማሪያም ደሳለኝ መኖሪያ አድርገውት የነበረ ቢሆንም አራት ዓመታትን ከቆዩ በኋላ አዲስ ወደ ተሰራው ቤት ተዘዋውረዋል።

ይህም ለጉብኝት ክፍት እንደማይደረግ መረጃ እንዳላቸው አርክቴክት ዮሐንስ ነግረውናል።

7ኛ. የመንግሥቱ ኃይለማሪያም ቤት

መንግሥቱ ኃይለማሪያም ባንድ ወቅት ረዘም ላሉ ቀናት ወደ አውሮፓ አቅንተው ነበር። በዚህ ጊዜ ወዳጆቻቸው እርሳቸው ሲመለሱ ለማስደሰት ለመንግሥቱ አዲስ ቤት ለመስራት ተነጋገረው በጣም በአፋጣኝ ቤት ሰርተውላቸው ነበር። ቤቱ መዋኛ እንደነበርው የሚነገር ሲሆን ዝርዝር መረጃ እንደሌላቸው አርክቴክት ዮሃንስ ገልፀውልናል።

8ኛ. የአንበሶችና ሌሎች እንስሳት ማቆያ

ይህ ሥፍራ በቤተ መንግሥቱ ደቡባዊ አቅጣጫ ይገኛል። በብረት ፍርግርግ የተሠራ ትንሽ የእንስሳት ማቆያ ሲሆን በአሁን ወቅት ምንም ዓይነት እንስሳት አይኖሩበትም። ቀደም ሲል የነበሩት እንስሳት ወደ ሌላ ሥፍራ ተዛውረዋል የሚል መረጃ አለ።

9ኛ. በአጤ ሚኒሊክ ጊዜ የተሠራው የጽህፈት ቤት

በዚህ ቤተ መዛግብት የተለያዩ መረጃዎች ተሰንደው ይገኛሉ። ዘመናዊ በሆነ መልኩ የተደራጀ ሲሆን ከአፄ ሚኒሊክ ጀምሮ የነበሩ ታሪካዊ ሰነዶች ይገኙበታል። ከትምህርት ሚንስቴር በስተቀር ሌሎች የሚንስቴር መሥሪያ ቤቶች በሙሉ ሰነዶቻቸውን ያስቀምጡበት እንደነበር ይነገራል። የደብዳቤ ልውውጦች፣ የብራና ጽሁፎችና ሌሎች የአገር ውስጥ ጉዳዮች የተሰነዱበት ሲሆን አሁን እድሳት ያልተደረገበትና ጎብኝዎችም ወደዚያ መጠጋትም ሆነ ማየት አይችሉም።

10ኛ. የታችኛው ዙፋን ችሎት

የዙፋን ችሎቱ በቤተ መንግሥቱ ደቡባዊ አቅጣጫ ፊቱን ወደ ሸራተን ሆቴል አቅጣጫ አዙሮ የቆመ ትልቅ ሕንፃ ሲሆን በአጤ ሚኒሊክ ጊዜ የተሰራ ነው።

ከሕንፃው ፊት ለፊት ሰንደቅ ዓላማ መስቀያ ይገኛል። በፊት ለፊቱም ነጋሪት እየተጎሰ፤ እምቢልታ እየተነፋ ትልልቅ የጦርነት አዋጆች የታወጁት ነው።ከዚህም በተጨማሪ ሃገራዊ ጉዳይ የሚነገርበትና የሚታወጅበት አደባባይ አለው።

ሕንፃው ምድር ቤት ያለው ሲሆን ከላይ ያጌጠ አዳራሽ አለው፤ አዳራሹ ውስጥ የዘውድ ምልክት ያለው በሃር ከፋይ የተሰራ ዙፋኑን የሚያጅብ መቀመጫ አለ። መሰብሰቢያ አዳራሽ እና በግራና በቀኝ ሰፋፊ ክፍሎች አሉት።

በደርግ አስተዳዳር ጊዜ የደርግ ምክር ቤት ሆኖ ለረጂም ጊዜ አገልግሏል። የአፄ ኃይለ ሥላሴ ሹማምንትም በዚሁ ምድር ቤት ታስረው ነበር። የምክር ቤቱ አባላት ከላይኛው ፎቅ ሆነው ‘ይገደሉ አይገደሉ’ የሚል ክርክሮች ይካሄዱበት ነበር- በምድር ቤቱ ደግሞ ሞታቸውን አሊያም ሽረታቸውን የሚጠባበቁ እስረኞች ይህን እየሰሙ ይሳቀቁ እንደነበር ይነገራል።

ምድር ቤቱ ውስጥ አራት ክፍሎች አሉት። በእነዚህ ቤቶች ወፋፍራም የብረት ዘንጎች ያሉ ሲሆን ሰዎች ተሰቅለው ይገረፉበት ነበር ይባላል። አሁን በሙዚየሙ እድሳት እንደ አዳራሽ እንዲጎበኝ ሦስት ነገሮች ታስበዋል።

የደርግ ችሎት የነበረው ኢትዮጵያ ተቀብላቸው የነበሩ ትልልቅ ሰዎች እንደ የዩጎዝላቪያው ቲቶ፣ የፈረንሳዩ ቻርለስ ደጎል፣ የእንግሊዟ ንግሥት ኤልሳቤጥና የሌሎችም ፎቶ ለዕይታ ተዘጋጅተዋል። በአጤ ኃይለ ሥላሴ ጊዜ እነዚህ ሰዎች በዚህ አዳራሽ አቀባበል ተደርጎላቸው ስለነበር እነርሱን የሚያሳዩ ፎቶግራፎች ይታዩበታል።

ሌላኛው በደቡባዊ አቅጣጫ የመንግሥታት ታሪኮች ለዕይታ ይቀርብበታል፤ አሁን ላይ ከአፄ ሚኒሊክ ጀምሮ እስከ አቶ ኃይለ ማሪያም ደሳለኝ ድረስ ያሉ የኢትዮጵያ መሪዎች ፎቶና በእነሱ ዘመን የተሰሩ ሥራዎች ለዕይታ ይቀርባሉ።

በምሥራቃዊው ክፍል አገር የተመሠረተችበት ንግርት (አፈ ታሪክ) አንድ ጠንካራ ማኅበረሰባዊ ሥነ ልቦና የተዋቀረበት ንግርት ይቀርብብታል።

በዚህ አዳራሽ ሰሜናዊ ክፍል ከውጭ የተቀበልናቸውና ሀገር ውስጥ የዳበሩ ኃይማኖቶች ይቀርቡበታል፤ ዋቄ ፈታ ፣ ቤተ አስራኤላውያን ይከተሉት የነበረው የአይሁድ እምነት፣ ከዚያም እስልምና፣ ክርስትና፣ ካቶሊክ፣ ፕሮቴስታንት እንዲሁም ሌሎች የክርስትና እምነቶች በተወጠረ ሸራ ላይ በዲጂታል እንዲታዩ ይደረጋል።

ከሕንፃው ወጥተን በደቡባዊ አቅጣጫ ግድግዳው ላይ የብረት ቀለበቶች ይታያሉ፤ እነዚህ ቀለበቶች በዳግማዊ ሚኒሊክ ጊዜ መኳንንቶቻቸው በቅሎዎቻቸውን የሚያስሩበት ቦታ ነበር።

በደርግ ጊዜ ደግሞ ኋላ ላይ የተረሸኑት የአፄ ኃይለ ሥላሴ ሹማምንት እስረኞች ፀሐይ የሚሞቁበት ቦታ ሆኖም አገልግሏል።

በ1981 በነበረው መፈንቅለ መንግሥት የተሳተፉት 12ቱ ጀኔራሎችም የታሰሩበት ቦታ ነው።

11ኛ. አዲስ እየተሰራ ያለው አኳሪየም እና የእንስሳት ማቆያ

ቦታው ከቤተ መንግሥቱ በስተ ምዕራብ አቅጣጫ የሚገኝ ሲሆን በአፄ ሚኒሊክና በአፄ ኃይለ ሥላሴ ጊዜ የተጀመረውን ጠቅላይ ሚንስትር ዐብይ በተሻለ መንገድ ለመተግበር አዲስ እየተሰራ ያለ ሥፍራ ነው።

12ኛ. የአጤ ሚኒሊክ የግብር አዳራሽ

ይህ አዳራሽ በጣም ትልቅ አዳራሽ ሲሆን ኪነ ሕንፃው የኢትዮጵያዊያን፣ የአርመናዊያንና የሕንዶች እጅ ያለበት እንደሆነ ይገምታሉ።

የግብር አዳራሹ በግምት 8 ሺህ ሰዎችን ያስተናግዳል ተብሎ ይገመታል፤ በዘመኑ የተለያዩ አገልግሎቶች ያሏቸው በሮች ያሉት ሲሆን በቅርቡም አድሳት ተደርጎለታል።’ገበታ ለሸገር’ የእራት ግብዣ የተካሄደውም በዚሁ አዳራሽ ነው።

13ኛ. ትንሿ ኢትዮጵያ

ይህ ቦታ ቀድሞ ያልነበረና የጠቅላይ ሚንስትር ዐብይ ሃሳብ ነው። ከአዳራሹ በስተ ደቡብ አቅጣጫ የሚገኝ ሲሆን ኢትዮጵያ ውስጥ ያሉ ብሔር ብሔረሰቦች የአኗኗር ዘይቤን የሚያሳዩ የሃገረሰብ ኪነ ሕንፃ የሚታይበት ሥፍራ ነው። በአሁኑ ሰዓት ብዙ የተሰራ ነገር ባይኖረውም ሥራው ተጀምሯል።

በመጨረሻም

በቤተ መንግሥቱ ውስጥ የሚታደሱትና የሚጠገኑትን ቅርሶች በተመለከተ ቅሬታ ያላቸው ሰዎች መኖራቸውን ያነሳንላቸው አርክቴክት ዮሐንስ “የተሰራው የእድሳት ሥራ የሚያስወቅስ ነው ለማለት እቸገራለሁ፤ ይሁን እንጂ የባለሙያ ተሳትፎና ድጋፍ ቢኖራቸው ከዚህ የተሻለ ማድረግ ይቻል ነበር የሚል እምነት አለኝ፤ ይህንንም በፅሁፍ ለሚመለከተው አቅርቤያለሁ” ብለዋል።

ፕሮጀክቱ የተደገፈው በአረብ ኢሜሪትስ ሲሆን ከኢትዮጵያ መንግሥት የወጣ ውጪ አለመኖሩን መረጃው እንዳላቸው ገልፀውልናል።

የነጋሶ መንገድ ከ1935 እስከ 2011 ዓ.ም

የኢትዮጵያን ፖለቲካ አሳምረው ያውቁታል። ከ60ዎቹ የተማሪዎች እንቅስቃሴ እስከ «ቅንጅት» በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪም ተሳትፈዋል። ጀርመን ከገቡ ጀምሮ ለ17 ዓመት ያህል ፅዋ ያልጠጡበት የፖለቲካ ማህበር የለም። በአውሮፓ የኢትዮጵያ ተማሪዎች ማህበርንና የኦሮሞ ፖለቲካ ድርጅቶችን ያውቋቸዋል። እነመኢሶን፣ ኢህአፓን፣ ሻዕቢያን፣ ኦነግን፣ ህወሃትንና ሌሎችን የተዋወቁት በስደት ላይ እያሉ ነው። ከአብዛኞቹም ጋር የፖለቲካ ጠበል ጻዲቅ ተቃምሰዋል።

አዳዲስ የፖለቲካ ማህበራትና የአርነት ድርጅቶችን አዋልደዋል። አያሌ የፖለቲካ ዕድሮች ሲመሰረቱም ሲፈርሱም ታዝበዋል። አንዳንዶቹ መሠረታቸው ሲጣል የፖለቲካ ሲሚንቶና አሸዋ አቀብለዋል። ሆኖም ከየትኛውም የፖለቲካ ስብስብ ጅምር እንጂ ውጤት አላዩም። ለሁለት አስርት ዓመታት ያህል ነጋሶ ለኦሮሞ ህዝብ መብትና ነጻነት የሚታገሉ የፖለቲካ ድርጅቶች ለመመስረት ታትረዋል። ሆኖም የፖለቲካው አበባ ሲጽደቅ እንጂ ሲደርቅ አሻፈረኝ አሉ። እናም አንጀት የሚያርስ የፖለቲካ ድርጅት ባህር ማዶም ሆነ አገር ቤት መጥፋቱ እያብሰከስካቸው ቁዘማ ያዙ።

ተስፋ ቆርጠው ግን ለፖለቲካው ጀርባቸውን አልሰጡም። ምክንያቱ ደግሞ ሌላ ሳይሆን ከተስፋ መቁረጥ ጋር ስለማይተዋወቁ ብቻ ነው። እናም ለአገራቸው አንድ ትርጉም ያለው አስተዋጽኦ ለማበርከት ደጅ ደጁን ሲመለከቱ ኢህአዴግን እመንገዳቸው ላይ አገኙት። አጥንተውት እና አስጠንተውት ተጠጉት። ለዓመታት ከኖሩበት ባህር ማዶ ጓዛቸውን ጠቅልለው አገራቸው ገቡና ቃል ኪዳን አሰሩ።

ከኢህአዴግ ጋር 10 ዓመት የሚያህል የፖለቲካ መንገድ ተጉዘዋል። የለውጥን ተስፋ ሰንቀው በኦህዴድ አመራርነት፣ በሚኒስትርነትና በርዕሰ ብሔርነት በጽናት አገልግለዋል። ነጋሶ የዓላማ ሰው ናቸው፤ ላመኑበት በጽናት የሚቆሙ፡፡ ነገር ግን ለቃሉ የሚታመን የፖለቲካ ድርጅት በባትሪ ፈልገው አጡ፡፡ የሚገጥሟቸው የፖለቲካ ድርጅቶች ሃሳባቸውንና አቋማቸውን እየቀያየሩ መከራቸውን አበሏቸው፡፡ በአብዮታዊ ዴሞክራሲ በኩል ሶሻሊዝምን እንገነባለን ያላቸው ኢህአዴግ እንኳን የምመራው በነጭ ካፒታሊዝም ነው ብሎ እምነታቸውን አፈረሰባቸው ፤የዓለም ተጨባጭ ሁኔታ ስላልፈቀደ ለጊዜው ሶሻሊዝምን መሳቢያ ውስጥ ከተነዋል ሲባሉ «መታለላቸው» አሳዘናቸው፡፡ ሊጠይቁ እና ሊሞግቱ ሞከሩ፤ ውጤቱ ውግዘት ሆነባቸው::

እኚህ አንጋፋ ፖለቲከኛ የህይወት ታሪክ ውስጥ የራሳቸውን ነጠላ የፖለቲካ መንገድ ብቻ አይደለም የምናየው፡፡ ከሞላ ጎደል የዘመኖቻቸውን የፖለቲካ ጎዳናም ተንሰላስሎ እናገኘዋለን፡፡

ለአገር የኖሩ የአገር አድባር የሆኑት ዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ በስኳር ህመም እና በደም ግፊት ምክንያት በሳኡዲ አረቢያ በአሜሪካ እና በመጨረሻም በጀርመን ሕክምናቸውን ሲከታተሉ ከቆዩ በኋላ በ75 ዓመታቸው ሕይወታቸው አልፏል። እኛም ዛሬ እኚህን ታላቅ የአገር ባለውለታ በ«ሕይወት እንዲህ ናት» አምዳችን ልንዘክራቸውና የሕይወት ጉዞአቸውን ልናወሳ ወደናል፤ መልካም ንባብ!

ልጅነት

በደምቢ ዶሎ መሀል ከተማ በቤተል ቤተክርስቲያን መንደር ልዩ ስሙ ከቾ በምትባል አካባቢ ነው ዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ የፈለቁት። ከወላጅ እናታቸው ዲንሴ ሾሊ እና ከቄስ ጊዳዳ ሶለን ጳጉሜን 5 ቀን በ1935 ዓ.ም ተወለዱ:: ነጋሶ ልጅነታቸውን ያሳለፉት በምቾት አይደለም፤ለእግራቸው ሸራ ጫማ አያውቁም። ለትምህርት ሲሉም ከወላጆቻቸው ቤት ወጥተው በየዘመድ አዝማዱ ተንከራተዋል።

የነጋሶ የልጅነት ሕይወት በችግር የተሞላ ብቻ አልነበረም፡፡ እርሳቸውም «ልጅነቴ ማር እና ወተቴ»ን አሳምረው ያውቁታል:: ጣፋጭ የልጅነት ትዝታም ነበራቸው፤ «ጢሎ» የምትባለውን ጥቁሯን ላማቸውን አይረሷትም፡፡ ሌላው የልጅነት ሕይታቸውን «ዳንዲ የነጋሶ መንገድ» በሚለው መጽሐፍ ላይ ስለ ገጠመኛቸው ሲናገሩ «በኦሮሞ ባህል እናት ልጇን ከአንድ ዓመት ተኩል እስከ ሁለት ዓመት የምታጠባ ቢሆንም እኔ ግን ቶሎ ጡት አልተውኩም ነበር፡፡ እናቴ ሲጨንቃቸው ጡታቸውን የሚመር የግራዋ ቅጠል ጨምቀው ቀቡት፤ አሁንም አልተው አልኩኝ፡፡ ብዙ ቆይቼ ነው ያቆምኩት፡፡»ጡት መጥባት እንዳቆሙ አጎታቸው በማረፋቸው እና አጎታቸው ወንድ ልጅ ስለሌላቸው በባህሉ መሰረት ቤተሰብ ደግሞ የሚወከለው በወንድ ነው፡፡ ለዚህም ነው ዶክተር ነጋሶ ለአጎታቸው ቤተሰብ ተሰጡ፡፡

የትምህርት ሕይወት

ትምህርት ቤት ሳይገቡ ሀሙስ ሀሙስ ሚሲዮናውያን የአካባቢውን ልጆች ይጋብዞቸው ነበር፡፡ የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪክ፣ ፀሎት እና መዝሙርም ያስጠኗቸዋል፡፡ ስለ ትምህርት አጀማመራቸው ዶክተር ነጋሶ ሲያስረዱ «መጀመሪያ ሚሲዮን ትምህርት ቤት አልገባሁም፡፡ ደምቢ ዶሎ የቤተል ቤተክርስቲያን ትምህርት ቤት ተቋቁሞ ስለነበር ስድስት ዓመት ሲሞላኝ እዚያ ገባሁ፡፡ በትምህርት ቤታችን የጉራጌ፣ የአማራ፣ ትግሬ፣ የኤርትራውያንና ሌሎችም ልጆች ነበሩ፤ ልዩነት አልነበረም፡፡»

ሀ ሁ… ያስተማሯቸው አባታቸው ናቸው:: አባታቸው ዶክተር ነጋሶን ብቻ ሳይሆን የልጅነት ጓደኞቻቸውን እነደገመኝ ዳቃ፣ ክፍሌ ወሰኑን ፊደል አስተምረዋቸዋል፡፡ ዶሎ የቤተል ቤተክርስቲያን ትምህርት ቤት እየተማሩ ባሉበት ወቅት ጃነሆይ ይመጣሉ ተብለው ተሰልፈው ወደ አውራጃ ጽሕፈት ቤት ሄዱ፡፡ ሁኔታውን ሲያስረዱ ‘ኃይለሥላሴ ድል አድራጊው ንጉሣችን…’ እያልን በስሜት እየዘመርን ከስድስት ሰዓት በፊት ደረስን፡፡ ንጉሡ ግን ሳይመጡ ቀሩ፤ እኛም እግራችን እስኪቃጠል ድረስ ከጠበቅናቸው በኋላ ወደ ቤታችሁ ሂዱ ስለተባልን ንጉሡን ሳናገኝ ተመለስን።»

ትምህርት ቤቱ ሲዘጋ የእርሳቸውም ትምህርት አብሮ ተዘግቶ እንደነበር በዛው መጽሐፍ ላይ ገልጸዋል። ከወራት በኋላ ግን ብርሃን ኢየሱስ የሚባል ትምህርት ቤት ገቡ፡፡ በዛም ሁለተኛ ክፍል እየተማሩ ሳለ አባታቸው ከአዲስ አበባ ተመልሰው መጡ፡፡ በወቅቱ ሚዛን ተፈሪ የአሜሪካን ሚሲዮኖች ሥራ ጀምረው ስለነበር ቤተክርስቲያን ለማቋቋም ቄስ ፈልገው ለቤተክርስትያኒቱ ደብዳቤ ጽፈው «ቄስ ላኩልን» አሉ። በዚህ አጋጣሚ አባታቸው ወደ ማጂ ዞን የድሮ ጊሜራ ዞን ዋና ከተማ ሚዛን ተፈሪ እንዲሄዱ ተመረጡ፡፡

ሚዛን ተፈሪ የቤንች ማጂ ዋና ከተማ ነበረች፤ አማርኛ ይነገርባታል። እናም ከአባታቸው ጋር ወደዛ ያቀኑት ዶክተር ነጋሶ በቆይታቸው አማርኛ እየለመዱ መጡ፡፡ ከቋንቋው ጋር ብቻ ሳይሆን የቤንችንና ከፊቾን ባህል ተላመዱ፡ ፡ከሌሎችም ጋር መግባባት ጀመሩ፡፡ ባህል፣ ቋንቋ፣ ሃይማኖት አኗኗር ማህበረሰብን የሚያስተሳስር ገመድ ነውና በዚህ መካከል ተሳስረው ይኖሩ ነበር፤ መለያየት አልነበረም፡፡

«ደምቢ ዶሎ እያለሁ የትምህርት ቤት ጓደኞቼ አማራ፣ ትግሬ፣ ኦሮሞ፣ ኤርትራዊና ሌሎችም ነበሩ፡፡ቤተሰቦቼ መጀመሪያ የኦርቶዶክስ እምነት ተከታዮች ነበሩ፡፡ የአባቴ የክርስትና ስም ወልደ ገብርኤል፣ የእናቴ ደግሞ ወለተ ገብርኤል ነበር፡፡ የእህቴና የእናቴ ክርስትና እናት እታፈራሁ የሚባሉ ጎንደሬ ናቸው፡፡» ብለዋል።

ዶክተር ነጋሶ ስምንተኛ ክፍል ፈተና እስከሚፈተኑ ድረስ አባታቸው በሄዱበት እየተዘዋወሩ ነው ትምህርታቸውን የተከታተሉት፡፡ ከዘጠነኛ እስከ አሥራ አንደኛ ክፍል እየሰሩ እንደተማሩም ይናገራሉ። ከዚያም አሥራ ሁለተኛ ክፍል የመግቢያ ፈተና በመፈተን በዕደ ማርያም ትምህርት ቤት መግባት ቻሉ፡፡

«የአባቴ ልጅ ነኝ፤ በእርሳቸው ነው የወጣሁት» የሚሉት ዶክተር ነጋሶ፤ ስለያዙት ስብዕና፣ ባህሪና ጥንካሬ ሲያብራሩ ከአባታቸው ከቄስ ጊዳዳ ሶለን እንዳገኙት ይገልጻሉ፡፡ ገና በአምስት ዓመታቸው ዓይነስውር በመሆን የህይወትን ከባድ ፈተና የተቀበሉት ቄስ ጊዳዳ ከልመና ወጥተው የታወቁ ቄስ ሰባኪ ለመሆን በቅተዋል፡፡ በቄስ ጊዳዳ ስብዕናና ብርታት የተደመሙ የውጭ አገር ዜጎች ታሪካቸውን ፅፈው አሳትመውላቸዋል፡፡ የዶክተር ነጋሶ አባት ቄስ ጊዳዳ ሶለን የታወቁ የፕሮቴስታንት ቄስ ነበሩ፡፡ የቤቴል ቤተክርስቲን መስራቾች ውስጥ ግንባር ቀደሙ ናቸው፡፡

የፖለቲካ   …

ዶክተር ነገሶ በዕደ ማርያም ትምህርት ቤት የመግባት ዕድል ማግኘታቸው ከዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ጋር የመገናኘትና የመወያየት ዕድል ፈጠረላቸው፡፡ ስለዓለም ታላላቅ አብዮቶች የተማሩትም በዚህ ትምህርት ቤት ነው፡፡ በዩኒቨርሲቲው የተለያዩ የስነ ግጥምና ሌሎች ፕሮግራሞች ላይ ይገኙ ነበር፡፡ እነዚህ ሁሉ ወጣቱ ነጋሶን ከፖለቲካ ጋር በማስተዋወቅ የላቀ ሚና ተጫውተዋል፡፡

ከፖለቲካ ሕይወት ጅማሮ ጋር በተያያዘ እዚያው በዕደማርያም ትምህርት ቤት ውስጥ አስተዳደር እና ሌላ ኃላፊነት ውስጥ የሚሰሩ ዶክተር ጥላሁን ገሞታ ፤ ጉታ ሰርኔሳ እና ሌሎች ተማሪዎች እንደነበሩ ዶክተረ ነጋሶ ስለህይወት መንገዳቸው በተጻፈው መጽሐፍ አንስተዋል፡፡

«የተማሪዎችን አልጋና ምግብ ቤት ንፅህናውን ይቆጣጠራሉ። አንድ ቀን ጉታ ሰርኔሳ ወደ ቢሮው ይጠራኛል፡፡ ጉድፍ የሚፈልግ ይመስል ፊቴ ላይ ዐይኑን ተከትሎ ‘ነገ እሁድ ነው!’ አለኝ፡፡ ‘አዎን’ አልኩት ‘ነገ አንድ ትልቅ ስብሰባ በጉለሌ ይካሄዳል፤ በዛ ስብሰባ ተማሪዎች እንዲገኙ ጋብዘናል፡፡ ሁሉም ኦሮሞዎች ናቸው፡፡ አንተስ ብትገኝ?’ አለኝ:: ሌላ ጥያቄ ሳላስከትል ‘ምናልባት እሄድ ይሆናል’ አልኩት። ከጉታ ጋር ፒያሳ ተገናኘንና አብረን ሄድን፡፡

ቦታው ጉለሌ ሙስሊም መቃብር ፊት ለፊት ነበር፡፡ የስብሰባው ቦታ ስንደርስ ግቢው በትርና እርጥብ ሳር የያዙ ሽማግሌዎች፣ ተማሪዎች፣ ወጣቶች፣ ሴቶች፣ ወታደሮች… ሁሉ ነበሩ:: መግቢያው ጋር ባለች ጠረጴዛ ላይ ሰዎች ስም ይመዘግባሉ፡፡ ድንኳኑ ውስጥ በኃይል የሚያስተጋባ ድምፅ ይሰማኛል፡፡ ተናጋሪው ማና እንደሆነ አይታየኝም፡፡ ለካ ያ ስብሰባ የተዘጋጀው በሜጫና ቱለማ ማህበር ኖሯል፡፡ ተናጋሪው ጄኔራል ታደሰ ብሩ ናቸው፡፡ አንድ ብር ከፍዬ መታወቂያ ተሰጠኝና አባል ሆኜ ተመለስኩ፡፡»

የፖለቲካ ሀ ሁ ሌላኛው ትውውቅ ነው፡፡ ታዲያ በዕደማርያም ትምህርት ቤት ያላቸውን ቆይታ አጠናቀው የመግቢያ ፈተና በመውሰድ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የታሪክ ትምህርታቸውን በ1963 ዓ.ም አጠናቀቁ፡፡

የተማሪዎች ንቅናቄ

በ1960ዎቹ ዓ.ም ኢትዮጵያን ጨምሮ በአጠቃላይ በዓለም ላይ የተማሪዎች ንቅናቄ ተነስቶ ነበር፡፡የተማሪዎች እና የወጣቶች የለውጥ ፍላጎት የወጣበት ጊዜ ነው፡፡ የዓለም ሕዝቦች፤ የፊውዳል ስርዓት የሚጨቁኑበትና የሚበዘብዙበት ስርአት እንደሆነ በመገንዘብ «ለውጥ መምጣት አለበት፤ በጥቂት ገዥ መደቦች መጨቆንና መበዝበዝ አይገባም፤ ፍትህ ሊኖር ይገባል» የሚል ጥያቄ አንስተው ነበር፡፡ በዓለም አቀፍ ሲታይ ኢምፔሪያሊዝም የሰፈነበት ወቅት ነበር፡፡

በኢትዮጵያ ስለነበረው የተማሪዎች ንቅናቄ ዶክተር ነጋሶ በመጽሐፋቸው ሲያስታውሱ «ንቅናቄውን የሚመራው የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የተማሪዎች ማህበር ምክር ቤት ነበር፡፡ ምክር ቤቱ ለመግባት ከፍተኛ ውድድር ይካሄዳል፡፡ ብቃትና ንቃት ያለው ሰው ነበር የሚመረጠው፡፡ አንዴ ጥላሁን ግዛው ተወዳድሮ ነበር፡፡አርአያ የሆነ ድንቅ ልጅ ነበር:: እርሱን የሚፎካከረው ደግሞ መኮንን ቢሻው የተባለ ልጅ ነበር፤ አሁን ዶክተር ነው:: እና ጥላሁን እንዲመረጥ ስለምንፈልግ ሳያሸንፍ ሲቀር አለቀስን፡፡ይህ ከተከናወነ ሁለት ዓመት በኋላ ጥላሁን በታኅሳስ ወር ተገደለ፡፡ እንቅስቃሴው የሚመራው በምክር ቤቱ ነበር፡፡ ትግሉን የሚመራ የፖለቲካ ፓርቲ አልነበረም፡፡ ተወካዮቹ አብዮተኛ መሆን ይጠበቅባቸዋል::»

ታዲያ ዶክተር ነጋሶም ካሉበት ፋካሊቲ ከአንድ ጓደኛቸው ጋር በመሆን የዩኒቨርሲቲው ተማሪዎች ህብረት ማህበር ምክር ቤት አባል ሆኑ፡፡ በወቅቱ የተማሪዎች ንቅናቄ ዓላማ የነበረው ኢትዮጵያን ዴሞክራሲያዊት ሀገር ማድረግ፤ ፈጣን አብዮት ተካሂዶ ለውጡ እንዲመጣ ለጭቁኑ ህብረተሰብ መታገል ነበር::

በወቅቱ ጭቁን የሚባሉት የህብረተሰብ ክፍሎች ማለትም ላብአደሮች፣ አርሶአደሮች፣ ሴቶች፣ ጭቁን ብሔረሰቦች፣ ጭቁን ሃይማኖቶች… ሲሆኑ ዶክተር ነጋሶ እና ጓደኞቻቸው ይህንን ጭቆናን ለማስወገድና የነበሩባቸው ችግሮች እንዲፈቱላቸው ከፈለጉ ተደራጅተው መታገል አለባቸው፤ ሲሉ ነበር።

የቤተሰብ ህይወት

ዶክተር ነጋሶ ጥቅምት 1967 ዓ.ም ወደ ጀርመን ሲጓዙ ቤተሰባቸውን ይዘው ለመሄድ አስበው ነበር፡፡ሆኖም ለመውለድ አንድ ወር የቀራቸውን ባለቤታቸውን በአውሮፕላን ማሳፈር ስለማይቻል ከወለዱ በኋላ ከነልጆቻቸው ይዘው ወደ ጀርመን የሚመጡበትን ሁኔታ አመቻችተው ወደ ጀርመን አቀኑ። ባለቤታቸውም ጃለሌን እንደወለዱ በወሩ ሁለቱን ልጆቻቸውን ኢብሳንና ጀለሌን ይዘው ወደ ጀርመን ሄዱ፡ ፡ ኑሯቸውን የጀመሩት ቦሁሞ በምትባል ግዛት ነበር፤ በኋላም በ1968 ዓ.ም ወደ ፍራንክፈርት መጡ፡፡

ዶክተሩ ስለመጀመሪያ ትዳራቸው ሲናገሩ «… ከባለቤቴ ጋር መስማማት አልቻልንም:: ሁልጊዜ በትንሽ በትልቁ ሥራችን ፀብ ሆነ:: አንዴ ተጣልተን ለየብቻ መኖር ጀምረን ነበር:: በሌላኛው ጊዜም እንዲሁ እኔ ከቤት ወጥቼ የኦነግ መሪዎች ዶክተር ታደሰ ኤባና አቶ ታደሰ ዋቅጂራ አስታረቁን፡፡ ብቻ መስማማት እና በሰላም መኖር አልቻልንም፤ ጀርመን አገር ደግሞ የሴቶች መብት በጣም የሚከበርበት አገር ነው፡፡ የጀርመን ፍርድ ቤት ዳኞች ጉዳያችንን በተገቢ መንገድ ከተመለከቱት በኋላ የፍች ወረቀታችንን ሰጡን፡፡» ሲሉ ያስታውሳሉ።

ከዚያም እዚያው ጀርመን «ሦስተኛ ዓለም ቤት» የተሰኘ ድርጅት ውስጥ እየሰሩ ሳለ የአሁኗ ባለቤታቸው በሩዋናዳ በአንድ ግብረ ሰናይ ድርጅት በአዋላጅ ነርስነት ሲሰሩ ቆይተው ለትምህርት ወደ ፈራክፈርት ተመለሱ፡፡ ታዲያ ለአፍሪካ ፍቅር ያላቸው እኚህ ሴት ምንም እንኳ ጀርመን የትውልድ አገራቸው ብትሆንም ከአፍሪካውያን ጋር መስራት ውሎ ማደር ሆነ ኑሯቸው፡፡ እናም ይህ ፍቅር እና ውሎ ከዶክተር ነጋሶ ጋር እንዲገናኙ አደረጋቸው፤ተላመዱም። ከ1978 ዓ.ም ጀምሮም አብረው መኖር ጀመሩ፡፡ ተሊሌ የተባለች አንዲት ሴት ልጅም ወልደዋል፡፡

የተማሪዎች አመፅ በጀርመን

ጀርመን እንደነማርክስ ያሉ ዓለማችንን የዘወሩ ፖለቲከኞችን ያፈራች ምድር ናት፡ ፡ የሦስተኛው የዓለም አገራት አብዮተኞች መሰብሰቢያ ማዕከልም ነበረች፡፡ የ60ዎቹ ትውልድ ትንታግ ወጣቶች ሰልፈኛ የነበሩት ዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ ፤የፖለቲካ ትኩሳት በሚንቀለቀልባት የአመፅ ትግል በሚጠነሰስባት አያሌ ርዕዮተ ዓለም ሃሳቦች በሚፋጩባት ጀርመን ሲከትሙ የአገር ቤቱ የተማሪዎች አብዮት በደርግ እየተዳፈነ ሄደ፡፡ ነጋሶ የለኮሱትን አብዮት ጥለው ባህር ማዶ የተሸገሩት ከትግሉ ሜዳ ለመሸሽ የሚመስላቸው አይጠፉም፡፡ነገር ግን ጀርመንም ቢሆን አብዮቱን እያጧጧፉት ነበር፡፡

ለነገሩ አያሌ የዘመኑ ወጣት አብዮተኞች የአገር ቤት ትግል አላዋጣ ሲላቸው በአየርም በምድርም እያሉ አሜሪካ እና አውሮፓ ሲሰደዱ ትግላቸውንም የመቀጠል ትልማቸውን በልባቸው በመሰነቅ ነበር፡፡ ዶክተር ነጋሶም በአንድ ወቅት እንዳሉት የኢትዮጵያን ምድር ለቅቄ ወደ ጀርመን ስበር በአንጎሌ ሻንጣ ውስጥ ብዙ ሃሳቦችን ጠቅጥቄ ነበር ብለዋል፡፡

ኢህአፓ ይበትናቸው የነበሩ ወረቀቶች፣ የአብዮት እንቅስቃሴ በመቋቋም ላይ የነበሩት መኢሶንና ኦነግ በሃሳብ አብረዋቸው ባህር ማዶ ተሻግረዋል፡፡ የተማሪዎች አብዮትን መነሻ በማድረግ የመንግሥት ስልጣንን የተረከበው የደርግ አስተዳደር አፍታም ሳይቆይ ወደ አምባገነንነት መለወጡ ዶክተር ነጋሶን ብቻ ሳይሆን የአገር ቤት ታጋዮችን ሳይቀር ተስፋ ማስቆረጡ አልቀረም፡፡ ይህንን ክፉ ዜና ደግሞ ከአገር ርቆ መስማት ስቃዩን እጥፍ ድርብ ያደርገዋል፡፡

በጀርመን የነበሩ የፖለቲካ ማህበራትን የዶክተር ነጋሶን ያህል አበጥሮ የሚያውቅ እምብዛም አይገኝም፡፡በጀርመን ለቁጥር የሚያዳግቱ የፖለቲካ ፓርቲዎች ተመስርተዋል፤ ፈርሰዋልም፡፡ የፖለቲካ ድርጅቶችም ፍጭት ከባድ ነበር፡፡ ታዲያ ዶክተር ነጋሶም አንጀታቸውን የሚያርስ የፖለቲካ ፓርቲ አጡ:: ያልገቡበት ፖለቲካ ድርጅት ፣ሊያስማሙ ያልሞከሩት ማህበር የለም፡፡ በዚህ ላይ የውጭ አገር ኑሮ ሰልችቷቸዋል፡፡ አገር ቤት ወደነበረው ተጨባጭ ትግል ለመግባት ቋምጠዋል፡፡

የአገራቸውን ምድር ለመርገጥ ድልድይ የሆናቸው ታዲያ ኢህአዴግ ነበር፡፡ ዶክተር ነጋሶ አዲስ የፖለቲካ ምዕራፍ በመሻገር ከኢህአዴግ ጋር ተቀላቅለው ለአገራቸው የበኩላቸውን አስተዋፅኦ ለማበርከት ተጣድፈዋል፡፡ ከዚያ በፊት ግን ጥቂት ፈተናዎችና መሰናክሎች ይጠብቃቸዋል፡፡ በአውሮፓ ሲወራ የሰሙትን «ኦህዴድ የህውሃት አሽከር ነው» የሚል አሉባልታውን ራሳቸው ፈትሸው ማረጋገጥ ነበረባቸው፡፡ የኦነግና ኦህዴድ ፍጥጫም የፖለቲካ መንገዳቸውን ቀና አያደርግላቸውም:: ወደ ፊትም የሚጠብቃቸውን የፖለቲካ ሕይወት እሾህ የበዛበት ቢሆንም ወደ ፈተናው የገቡት ግን በደስታ ነበር፡፡

በኩረ ስልጣን

በ1983 ዓ.ም የመጀመሪያ የመንግሥት ሥራቸውን በሠራተኛና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴርነት የጀመሩት ዶክተር ነጋሶ ለአንድ ዓመት በሠራተኛና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴርነት ካገለገሉ በኋላ ወደ ማስታወቂያ ሚኒስትር ተዘዋወሩ፡፡ እዚያም ቢሆን ከችግር እና ውጣ ውረድ አልዳኑም፡፡

ዶክተር ነጋሶ ነገሩን ሲያስታውሱ «በሚኒስትር መሥሪያ ቤቱ ያሉ አብዛኛው ኃላፊዎችና ሠራተኞች ታጋይ በመሆኔ ፈተናውን አክብዶውብኝ ነበር» ይላሉ፡፡ ዶክተር ነጋሶ ከሠሯቸው ሥራዎች አንዱ ህገ መንግሥት ማርቀቅ ነው፡፡ በሽግግሩ ዘመን ሕገመንግሥት ሲረቅ በአርቃቂው ኮሚሽን ውስጥ ከተካተቱ ሰዎች መካከል ዶክተር ነጋሶ አንዱ ነበሩ፡ ፡ ሕገ መንግሥት ሲረቀቅ የኃይለ ሥላሴንና የደርግን እንዲሁም የዳበረ ዴሞክራሲ ባህል አላቸው የሚባሉ አገራት ሕገ መንግሥቶች እንደተመለከቱት የሚናገሩት ዶክተር ነጋሶ፤ በሕገ መንግሥት ዙሪያ ዕውቀት ያላቸው የውጭ ባለሙያዎች ጽሑፍ ማቅረባቸውን ያስታውሳሉ፡ ፡ በፓርላማም ውይይት ክርክርም ተደርጓል፡፡

ሕይወት በቤተ መንግሥት

ዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ የኢፌዴሪ ፕሬዚዳንት ሆነው እንደተሾሙ ጨርቄን ማቄን ሳይሉ በአጀብ ወደ ቤተ መንግሥት ገቡ። ከቤተሰቦቻቸው ጋር የቤተ መንግሥት ህይወትን ገና ሀ ብለው ሲጀምሩ መኖሪያ ቤታቸው ዝናብ ሲጥል በማፍሰሱ አይጥ ወደሚንሸራሸርበት ቤት መዘዋወራቸውን የህይወት ታሪካቸው በተጻፈበት መጽሐፍ ላይ ገልጸዋል፡፡ የቤተ መንግሥቱ መኖሪያ ከአንድ የእንግሊዝ ባለሀብት መኖሪያ እንደማይበልጥ የሚናገሩት ዶክተር ነጋሶ፤ ታላቁ ቤተ መንግሥት ውስጥ አዲስ የፕሬዚዳንት መኖሪያ ቤት እንዲሰራ አዲስ ዲዛይን የወጣ ቢሆንም ሲጀምር እንደተስተጓጎለ ይገልጻሉ፡፡

ዶክተር ነጋሶ አሉ «እኔ ቤተ መንግሥት ብገባም ግቢው ሙሉ ለሙሉ የማዝበት አልነበረም፡፡»

የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ሆነው ሲሠሩ የኢትዮጵያን አምባሳደሮች መሾም፣ የውጭ አገር አምባሳደሮች ሲመጡ መቀበል ፤የሥራ ጊዜያቸውን ሲያጠናቅቁ ደግሞ መሸኘት ነበር። መንግሥታዊና መንግሥታዊ ያልሆኑ ልዑካንን ማነጋገር ከአገሪቱ ጋር ጥሩ ግንኙነት እንዲመሰርቱ በማድረግ ጥረት አድርገዋል፤ ነገር ግን ብዙ ፈተናዎች ገጥሟቸዋል፡፡

ነጋሶ ስለ ሕይወታቸው በተጻፈው መጽሐፍ ራዕያቸውን ተናግረዋል፡፡ «የእኔ ራዕይ ኢትዮጵያ የነጻ ዜጎች አገር እንድትሆን ነው፡፡ የዴሞክራሲያዊና ሰብዓዊ መብቶች ሙሉ ለሙሉ የተከበረላቸው፣ የስልጣን ባለቤትነታቸው በምንም ዓይነት መንገድና ሁኔታ ያልተገደበ ዜጎች፣ አስተዳደራዊ፣ ህጋዊና ማህበራዊ አገልግሎቶችን በየትም ቦታ በሚገባቸው ቋንቋ የሚያገኙ ዜጎች፣ በየትምህርት ቤቱ ከአፍ መፍቻ በተጨማሪ ከሌሎች ጋር ለመግባባትና ለኑሮ ይረዱኛል የሚሉትን ቋንቋዎች ሁሉ በፍላጎታቸው የሚማሩበት ዕድል ያላቸው የነፃ ዜጎች አገር እንድትሆን ነው፡፡» እናም እኛም የእኚህን ቅንና ጀግና የአገር ባለውለታ ራዕይ የሚያሳካ ትውልድ እንዲፈጠር ምኞታችን ነው፡ ፡

ዶክተር ነጋሶ በጀርመን ሀገር ህክምና ሲከታተሉ ቆይተው ከዚህ ዓለም በሞት መለየታቸውን ከሰማን ቀናት ተቆጥረዋል። ዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ መንግሥት ርዕስ ብሄር በመሆን በ1987 የተሾሙ ሲሆን፤ ለ7 ዓመታትም ማገልገላቸው ይታወሳል። በታሪክ ትምህርት ሦስተኛ ዲግሪያቸውን የያዙት ዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ፤ እንደ ምሁርነታቸው በሀገር ውስጥ እና በውጭ ሀገራትም የተለያዩ ግልጋሎቶችን ሲሰጡ ቆይተዋል። በተማሩት ትምህርትም የኦሮሞን ባህል፣ ታሪክ እና እሴት የሚያንፀባርቁ እና የኢትዮጵያን አንድነት የሚያጠናክሩ የተለያዩ ጥናቶችን አካሂደዋል። ስርዓተ ቀብራቸው ዛሬ በጴጥሮስ ወ ጳውሎስ ይካሄዳል፡፡ እኛም የተሰማንን ጥልቅ ኀዘን እየገለጸን አፈሩን ያቅልላቸው እንላለን:: ሰላም!

አዲስ ዘመን ሚያዚያ 27 ቀን 2011 ዓ.ም

በአብረሃም ተወልደ – Addis Zemen

ኖትር ዳም፤ የታሪክ የሥነ ጥበብና  የሃይማኖት ማማ

ኖተር ዳም እንዲታደስ 700 ሚሊዮን ያስፈልጋል ሲባል ሕዝቡ መቶ ሚሊዮን ብቻ አዋጣ፤ በተሰበሰበዉ ገንዘብ እድሳቱ ጀመረ። አልዘለቀም ተቃጠለ። ከቃጠሎዉ በኋላ ከአንድ ቢሊዮን ዩሮ በላይ ተዋጣ። ታድያ ይህ የፈጣሪሥራ አይደለም? ይላሉ አንድዋ የኖተርዳም ምዕመን። ኖተር ዳም በ1991 ዓ.ም በዓለሙ የቅርስ በ«UNESCO» ተመዝግቦአል።

ኖተር ዳም በ 1991 ዓ.ም ዓለም ቅርስነት ተመዝግቧል »

« 700 ሚሊዮን ይሮ ሰብስበዉ ቤተ-ክርስትያኒቱን ለማደስ ፈልገዉ ነበር። ነገርግን የሚያዋጣ ጠፋ በአጠቃላይ ቤተ-ክርስትያኒቱን ለማደስ የተሰበሰበዉ ገንዘብ 100 ሚሊዮን ይሮ ብቻ ነበር። እንድያም ሆኖ እደሳዉ በተገኘዉ 100 ሚሊዮን ይሮ ጀመረ። ብዙም ሳይቆይ ተቃጠለ። ታድያ ከተቃጠለ በኋላ ለመልሶ ግንባታ 24 ሠዓት ባልሞላ ጊዜ ዉስጥ ከአንድ ቢሊዮን ዩሮ በላይ ተዋጣ። ታድያ ይህ የፈጣሪ ስራ ነዉ ብዬ ነዉ የማምነዉ። እመቤታችን የራስዋን ቤት መሥራት ፈልጋ ነዉ ብዬ ነዉ ያልኩት። »

Frankreich Paris | Brand der Kathedrale Notre-Dame de Paris (Getty Images/AFP/Y. Herman)

ለፓሪስዋ ነዋሪ ወ/ሮ ሂሩት፤ በኖተር ዳም ካቴድራል ማለት የፓሪሷ የቅድስት ድንግል ማርያም ቤተ-ክርስቲያን ላይ የደረሰዉ ክስተት ምናልባትም ከላይ ከፈጣሪ የመጣ ሊሆን ይችላል። 850 ዓመት የሞላዉን ቤተ-ክርስትያን ለማደስ ገንዘብ በመዋጮ ይሰብሰብ ተብሎ መቶ ሚሊዮን እንኳ አልደረሰም ነበር፤ እድሳቱ ጀመረ ፤ እድሳቱ በተጀመረበት ቦታ ዛሬ ዉድም ብሎ ተቃጠለ ብለዋል። እናማ አሁን ከቃጠሎዉ በኋላ በአንድ ቀን ጊዜ ዉስጥ ከአንድ ቢሊዮን ይሮ በላይ ለካቴድራሉ ግንባታ ተዋጣ። የፈረንሳይ ብሎም የዓለም ቱጃሮች ለእድሳቱና ለመልሶ ግንባታዉ ገንዘብ ሲሰጡ አብዛኞቹ ስማቸዉ እንዲጠቀስ እንኳ አይፈልጉም ተብሎአል። ጤና ይስጥልኝ አድማጮች እንደምን ሰነበታችሁ! ፓሪስ እምብርት ላይ የሚገኘዉ እና ቃጠሎ የደረሰበትን ኖተር ዳም ካቴድራል ወይም ፓሪስ የሚገኘዉ የፈረንሳዉያኑ የቅድስት ድንግል ማርያም ቤተ-ክርስትያን ታሪካዊ፤ ሃይማኖታዊ እና ሥነ-ጥበባዊ ገጽታዉን እንቃኛለን ።

በጎርጎረሳዉያኑ 1163 ተጀምሮ በ 1345 ዓ.ም ግንባታዉ የተጠቃለለዉ በፈረንሳይ መዲና ፓሪስ እንብርት ላይ የሚገኘዉ የፈረንሳዉያኑ የቅድስት ድንግል ማርያም ቤተ-ክርስትያን  ኖተር ዳም ካቴድራል  የአንደኛ እና የሁለተኛ ዓለም ጦርነት ያልነካዉ የሰዉ ልጆች ጥበብ እድገትን ፖለቲካና ማኅበራዊ ኑሮ ታሪክን የያዘ ህንጻ እንደሆን ይነገርለታል። ፓሪስ ከተማን አየሁ ያለ፤ ይህን ካቴድራል የጎበኘ መሆን አለበት ሲሉ ፈረንሳዉያን ይናገራሉ። የፓሪስ ነዋሪዎችም ካለ ፓሪስዋ ቅድስት ድንግል ማርያም ቤተ-ክርስትያን  ወይም ካለ ኖተር ዳም ካቴድራልን  ፓሪስ ፓሪስ አለመሆንዋን ይገልፃሉ። ካቴድራልዋ የፈረንሳይን ብሎም የሰዉ ልጆች ጥበብን ፤ እምነትን ሥነ-ጥበብ ታሪክን አቅፎ የያዘ ሲሉ ባጭሩ ይገልፆአታል።  የጀርመኑ ፕሬዝደንት ፍራንክ ቫልተር-ሽታትይን ማየር «የአዉሮጳ መለያ» ያሉትን ካቴድራል ለመጠገን የጀርመንና የመለዉ አዉሮጳ ሕዝብ ርዳታ እንዲሰጥ ጠይቀዋል። የጀርመንዋ መራሂተ መንግሥት አንጌላ ሜርክልም በፓሪሱ ኖተርዳም ቃጠሎ ጀርመናዉያን አዝነናል ብለዋል።   

Frankreich, Paris: Brand in der Kathedrale Notre Dame (Getty Images/AFP/L. Marin)

«ኖተር ዳም የፈረንሳይን የክርስትና ሃይማኖት ታሪክ የሚሳይ ብቻ ሳይሆን የአዉሮጳ ቅርስም ነዉ። ለዚህም ነዉ ከጀርመን የባህል ሚኒስትር ጋር በመነጋገር በመልሶ ግንባታዉ ላይ ለመሳተፍና ባለሞያዎችን እና ልምዳችንን በመቀያየር ርዳታ ለመስጠት ዝግጁነታችንን የገለፅኩት። የባህል ሚኒስትሮቹ በኖተር ዳሙ ካቴድራል እድሳት ላይ ምልከታዎቻቸዉን ይለዋወጣሉ። በዚህም አለ በዝያ በፓሪስ በተከሰተዉ ነገር ጀርመናዉያን እጅግ አዝነናል» 

ኖትረ ዳም ካቴድራል ለ9 ሰዓታት ሲነድ የዓለም አቀፍ መገናኛ ብዙኃን ተለይ በቴሌቭዥን በቀጥታ እየዘገቡት ነበር። የዓለም የታሪክ የቅርስ ምሁራን ከተለያዩ ዓለም ሃገራት ቁጭታቸዉን በሃዘኔታ ይገልፁም ነበር። በፓሪስ የሚገኙ አንድ የታሪክ ምሁር ከኖተር ዳም ካቴድራል ከ12ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ የዓለም ደስታ እና ሃዘን ደውል ተደዉሎአል፤ አሁን በእሳት ሲንቦገቦግ ማየቱ እጅግ ያሳዝናል ነበር ያሉት።

ኖትረ ዳም ለፈረንሳውያን ብሔራዊ አርማቸዉ እንደሆን የሚናገሩት ኢትዮጵያዊትዋ ወ/ሮ ማርታ በፓሪስ ሲኖሩ ከ 15 ዓመት በላይ ሆንዋቸዋል። ከኖተር ዳም ሰባት ስምንት ኪሎ ሜትር ርቀዉ እንደሚኖሩም ተናግረዋል።  ወይዘሮ ማርታ እንደሚሉት በኖተርዳም መቃጠል የፈረንሳይ አልያም የአዉሮጳ ነዋሪ ብቻ ሳይሆን የዓለም ሕዝብን አሳዝኖአል።እንድያም ሆኖ የፈጣሪ ነገር አስገርሞኛል ብለዋል።  

Frankreich, Paris: Brand in der Kathedrale Notre Dame (picture-alliance/dpa/J. Mattia)

ከ 12 ኛዉ ክፍለዘመን ጀምሮ ፓሪስ ከተማ የቆመዉና ሰማይ ጠቀስ ህንጻ የተባለዉ ካቴድራል፤ በቁመት ከቆመ ወደ 100 ዓመት ከሆነዉን የፓሪሱን አይፍል ማማ  በቁመት ትንሽ አለስ ያለ ግን በፓሪስ ሁለተኛዉ ሰማይ ጠቀስ ህንጻ እንደሆን ይነገርለታል። የፓሪስዋ ኖተር ዳም ቤተ-ክርስትያን በአማርኛ የቅድስት ድንግል ማርያም ቤተ- ክርስትያን ማለት ነዉ ያሉን ወ/ሮ ማርታ፤ ኢትዮጵያ የሁለተኛ ደረጃ ተማሪ ሳሉ ትምህርት ቤተ-መጽሐፍ ላይ ስለ ኖተር ዳም ታሪክ ማንበባቸዉን መማራቸዉን ያስታዉሳሉ።  

«ኖትር ማለት የኛ ማለት ነዉ ዳም ማለት እመቤታችን ማለት ነዉ። ቅድስት ማርያም ቤተክርስትያን ማለት ነዉ። »

Dornenkranz Christi Notre-Dame (picture-alliance/dpa/Godong/P. Deliss)

የፓሪስዋ የቅድስት ድንግል ማርያም ቤተ-ክርስቲያን ማለት ኖተር ዳም ላይ ቃጠሎ ሲነሳ የፓሪስ ነዋሪዎች አብዛኞች አልቅሰዋል፤ በየጎዳናዉ በመሰባሰብ ፀልየዋል፤ መዝሙር ዘምረዋል። በፓሪስ የሚገኙ  ሌሎች አብያተ ክርስትያናትም ደውል ሲያሰሙ ማምሸታቸዉ በቀጥታዉ ስርጭት ቴሌቭዥን ሲሰራጭ ነበር። ኖተር ዳም በዓመት ከ 12 እስከ 13 ሚሊዮን ሕዝብ እንደሚጎበኘዉ ተመልክቶአል። ቤተ-ክርስትያኒቱ በተለይ በጌታችን እየሱስ ክርስቶስ ላይ የተደረገዉ የእሾህ አክሊል የተቀመጠበት በመሆኑ በሃይማኖቱ ተከታዮች ይታወቃል። ቤተ-ክርስትያኒቱ በወር በገባ የመጀመርያ አርብ እለት እለት በሚደረግ ፀሎት ላይም ለምዕመናን ለእይታ ይቀርብ እንደነበር ተመልክቶአል። አንድ የፓሪስ ጋዜጣ እንዳስነበበዉ የእሾክ አክሊሉ ከእሳት መጋየት ተርፎአል። ይህንን ከእሳት ያዳነዉም የእሳት አደጋ ሰራተኛ ጀግና በሚል ተወድሶአል። ወ/ሮ ማርታ በኖተር ዳም ስለአለዉ የእሾህ አክሊል ያዉቃሉ።   

Frankreich Paris | Zerstörung nach Brand der Kathedrale Notre-Dame de Paris (Reuters/C. Petit Tesson)

« የሾህ አክሊሉ ወር በገባ የመጀመርያዉ አርብ ይታያል ። በሁዳዴ ጾምም አርብ አርብ ይወጣል። እምድር ቤት የቤተክርስትያኒቱ ሙዚየም ይገኛል እና እሳት የደረሰበት አይመስለኝም አብዛኛዉ እቃ ተርፎአል ነዉ የሚባለዉ። »

የቤተ-ክርስትያኑ የደወል ቤት መቃጠሉ ተነግሮአል ማማዉም በቃጠሎዉ ወድቆአል። እንድያም ሆኖ በቤተክርስትያኒቱ የነበሩ ሥነ- ጥበባዊ ሃይማኖታዊ እንዲሁም ታሪካዊ እሴቶች አብዛኞቹ መትረፋቸዉን የፈረንሳይ የባህል ሚኒስቴር አስታዉቋል። የፈረንሳዩ ፕሬዚዳንት ኤማኑኤል ማክሮ ፤ ሃገራችን ብዙ ችግርን ተጋፍጣለች እንድያም ሆኖ ጉልበታችን አስባስበን ችግርን ማሸነፍ እንችላለን፤ ኃይሉም አለን ሲሉ ነበር በቁጭት በቴሌቭዥን ቀርበዉ ለሕዝባቸዉ ንግግር ያደረጉት   

Frankreich Präsident Macron TV Rede (Getty Images/AFP/L. Marin)

«ፓሪስ ላይ ትናንት የተከሰተዉን እና ያየነዉን ነገር ለመቋቋም ዛሬም ኃይሉ አለን። ታሪካችን እንደሚያሳየዉ ፈረንሳዉያን ከተሞችን ወደቦችን አብያተ ክርስትያናትን ገንብተናል። ከነዚህ መካከል አብዛኞቹ በአብዮት በጦርነት በሰዉ ስህተት ተቃጥለዋል፤ ከጥቅም ዉጭ ሆኖ ያዉቃል። ግን ሁልጊዜም ቢሆን የተበላሸብንን የፈረሰንን መልሰን ገንብተናል። »

እናም አሉ ይህን ፤ ክፉ እጣ ወደ እድል ቀይረን ለብሔራዊ እቅዶቻችን አንድ እንሁን አሉ ፕሬዚዳንት ማክሮ በመቀጠል።

«ይህ የደረሰብንን ከፍተኛ አስከፊ ነገር ሁላችንም ወደ አንድነትና መምጫ አጋጣሚ እንወስደዋለን የሚል ፅኑ እምነት አለኝ።  ምን እንደነበርን፤ አሁን ማን እንደሆንን ወደፊት ከአሁን ይበልጥ እንዴት እንደምንሻሻል፤ በጥልቅ ሳስብ ነበር። ስለፈረንሳይ የመቆርቆራችን ሰብዓዊነት የተሞላዉ ብሔራዊ የሆነ እቅዶቻችንን የማግኘት እድሉ በእጃችን ነዉ።»

የ 850 ዓመት እድሜ ያለዉ የፓሪስዋ ቅድስት ድንግል ማርያም ቤተ ክርስትያን ኖተር ዳም፤ ለፈረንሳዉያኑ የላሊበላ ዉቅር ቤተ-ክርስትያን አይነት ታሪካቸዉ ነዉ ሲሉ ታሪኩን በጥልቀት የሚዉቁ ኢትዮጵያዉያን ሲገልፁት ይሰማል። ፓሪስ ነዋሪ የሆኑት ወ/ሮ ማርታም ፓሪስን ለመጎብኘት የሚመጣባቸዉ እንግዳ መጀመርያ የሚያሳዩት ይህችኑ ቤተ ክርስትያን እንደሆን ይናገራሉ። ምክንያቱም አሉ፤ የቤተ- ክርስትኒቱ ፀጥታ የመብራት እና ዉጋጋን  በግድግዳዉ እና በደወል ላይ ያለዉ የሥነ ጥበብ ሁኔታ ሁሉ አብዛኛዉ ከኢትዮጵያዉ ቤተ- ክርስትያን ጋር ተመሳሳይነት አለዉ።   

Frankreich Brand Notre Dame (picture-alliance/NurPhoto/M. Stoupak)

ከአምስት ስድስት ዓመት በፊት ፈረንሳዉያን መሃንዲሶች ከመዲና ፓሪስ ዉጭ በምህንድስና ስራ ላይ ሳሉ እጅግ ግዙፍ የሆነ ደወል ተቀብሮ በማግኘታቸዉ ደወሉ ወደ ፓሪሱ ኖተር ዳም በትልቅ የበዓል ሥነ-ስርዓት መጥቶ መገጠሙን የሚያስታዉሱት ወ/ሮ ማርታ፤ ከቃጠሎዉ ወዲህ ቤተ ክርስትያኒቱን ለማየት ሄደዉ በርካታ ወጣቶችን በማየታቸዉ ተደንቀዋል ተደስተዋልም።

ታሪካዊዉ የፓሪስ ቤተ-ክርስትያን ዳግም ለማነፅ፤ በርካታ የዓለም መንግሥታት ድጋፍ ለማድረግ ዝግጁነታቸዉን እየገለፁ ነዉ።  በጥንታዊ ሥነ-ሕንፃ ጥበብ የታወቁት የግሪክና የቼክ መንግሥታት ባለሞያዎችን ለመላክ ዝግጁ መሆናቸዉን አስታዉቀዋል። የፈረንሳይ ቱጃሮች ፤ የፈረንሳዩ የነዳጅ ኩባንያ  እንዲሁም  የፈረንሳዩ የመዋቢያዎች አምራች ኩባንያ በሚሊዮን የሚቆጠር ዩሮን ሰጥተዋል። ከዚህ ሌላ ስማችን እንዳይነገርብን ብለዉ እንዲሁ በሚሊዮን የሚቆጠር ድጋፍ ያደረጉ ጥቂቶች አይደሉም። የፓሪስ ከተማ ከንቲባ ቤተ-ክርስትያኒቱን ለማደስ የገቢማሰባሰብያ ጉባዔ እንደሚካሄድ ይናገሩ እንጂ፤ እስካሁን የገባዉ የርዳታ ገንዘብ ከአንድ ቢሊዮን ዩሮ መብለጡ ተነግሮአል።  ታሪካዊዉን ሕንፃ ስላጋየዉ ቃጠሎ እንዴትነት ምንነት በዉል አይነገር አይታወቅ እንጂ፤ የፈረንሳዩ ፕሬዚዳንት ኤማኑኤል ማክሮ እድሳቱን በአምስት አመት ዉስጥ እንዲጠናቀቅ እንደሚፈልጉ ገልፀዋል።

Kathedrale Notre-Dame in Paris (picture-alliance)

 «ዛሬ በድፍረት ልነግራችሁ የምፈልገዉ ነገር ቢኖር እኛ የግንባታ ሰዎች መሆናችንን ነዉ። ብዙ የሚጠገኑ ዳግም የሚገነቡ ነገሮች አሉን፤ አዎ አሉን። ኖተር ዳም ካቴድራልንም መልሰን እንገነባለን። እንደዉም ከበፊቱ ይበልጥ አሳምረን እንገነባዋለን። ይህ ሥራ በአምስት ዓመት እንዲያልቅ እፈልጋለሁ። ይህን ማድረግም እንችላለን፤ ሥራችን ጀምረናል።»     

የፓሪስ ምልክቶች ከሚባሉት አንዱ የሆነው የኖተር ዳም ካቴድራልን ግማሽ አካል ያወደመዉ እሳት የሰዉን ልጅ የሥነ-ጥበብ የሃይማኖት እንዲሁም የታሪክ እሴትን መፈታተኑ ብዙዎችን ቢያስቆጣ ቢያሳዝንም ቱራጃሮች የፓሪሱን የሰዉ ልጅ ጥንታዎ የታሪክ ለማደስ የመሯሯጣቸዉን ያህል፤ ምነዋ የየመኑን የሶርያዉን የኢራቅን ታሪካዊ ባህላዊ እሴት ከቦንብ ለመጠበቅ አለመጣራቸዉ የሚል አስተያየትን የሰጡ ማኅበራዊ መገናና ዘዴ እደምቶች ጥቂቶች አይደሉም ። አድማጮች እኔም በዚሁ የእለቱን መሰናዶዬን ልቋጭ አዜብ ታደሰ ነኝ መልካም ምሽት ጤና ይስጥልኝ ።  

አዜብ ታደሰ – ማንተጋፍቶት ስለሺ – DW

ሐመርን በወፍ በረር

ባሕር ዳር፡ መጋቢት 12/2011ዓ.ም (አብመድ) ዘመኑ አላጠቃቸውም፤ ባሕላቸው አልተቀየጠም፡፡ ሰው ወዳድ በፍቅር ኗሪ ናቸው፡፡ የሐመር ብሔረሰብ በደቡብ ብሔር ብሔረሰቦች እና ሕዝቦች ክልል ከሚገኙ ብሔሮች እና ብሔረሰቦች መካካል ናቸው፡፡ አሰፋፈራቸው የኦሞን ሸለቆ ተከትሎ የተመሠረተ ነው፡፡ በአሁኑ አጠራር በኦሞ ዞን ውስጥ፤ ሐመር ወረዳ በብዛት ይኖራሉ፡፡ ሐመሮች ዝናቸው በዓለም የናኘ ነው፡፡ ባሕላቸውን ስለጠበቁ ዓለም ሁሉ ይደነቅባቸዋል፡፡ ኢትዮጵያን ለማየት ያሰበ የውጭ ሀገር ጎብኚ ሐመርን ለማየት አስቦ ነው የሚመጣው፡፡ የሀገር ውስጥ ጎብኝም ቢሆን ከተሳካለት ይጎበኛቸዋል፡፡ ዕድሉን ካላገኘ ደግሞ ሁሌም በፍቅር ሊያያቸው ሲያስብ ይኖራል፡፡

ሐመሮች የአፍ መፍቻ ቋንቋቸውን ‹‹ሐመር አፎ›› በማለት ይጠሩታል፤ ሌሎች ግን ‹‹ሐመርኛ›› ይሉታል። ቋንቋው በኦሞአዊ የቋንቋ ቤተሰብ ሥር ይመደባል። የብሔረሰቡ አባላት ከራሳቸው ቋንቋ በተጨማሪ የበና፣ የአርቦሬ፣ የካራ እና የዳሰነች ብሔረሰቦች ቋንቋዎችን በሁለተኛ ደረጃ ይናገራሉ። የሐመር ቋንቋ ከንግግር ወይንም ከመግባቢያነት አልፎ የትምህርት ወይም የሥራ ቋንቋ ለመሆን አልበቃም። በ1999 ዓ.ም በተደረገ የሕዝብና ቤቶች ቆጠራ ውጤት መሠረት የብሔረሰቡ ሕዝብ ብዛት 46ሺ 532 ነው፡፡

‹‹ሐመር›› የሚለው የብሔረሰቡ መጠሪያ በቋንቋቸው ‹‹በተራራ እና በድንጋይ መካከል የሚኖሩ፣ የተዋሐዱና የተቀላቀሉ ሕዝቦች›› የሚል ፍቺ እንዳለውና ይህም ትርጉም ታሪካዊ መሠረት እንደያዘ ከብሔረሰቡ አዛውንቶች የተገኙ መረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡ ይህ ትውፊት ሐመሮች በጥንት ዘመን በትላልቅና ሰንሰለታማ ተራሮች መካከል የሚገኙ የተቦረቦሩ ቋጥኞች ይኖሩ እንደነበር የሚያመላክት እንደሆነ የሐመር የዕድሜ ባለፀጋዎች ይናገራሉ፡፡

የብሔረሰቡ አባላት ዋነኛ መተዳደሪያ ከብት እርባታ ነው፤ ከዚህ ጐን ለጐን ንብ በማነብ እና በዝቅተኛ ደረጃ ደግሞ በቆሎና ማሽላ ለዕለት ፍጆታ በማምረት ኑሯቸውን ይመራሉ፡፡ የብሔረሰቡ ታሪካዊ አመጣጥ ጥንት ከ ‹‹ካራ፣ ኦሪ እና መርሲ›› በመጡ የተለያዩ ማኀበራዊ ቡድኖች ውሕደት የዛሬው የሐመር ብሔረሰብ እንደተገኘ ከብሔረሰቡ ታዋቂ ግለሰቦችና የሀገር ሽማግሌዎች የተገኘ አፋዊ መረጃ ያስረዳል፡፡

ከእነዚህ የትውፊት መረጃዎች እና ከላይ የተጠቀሱትን አራት መነሻ ሥፍራዎች መሠረት በማድረግ ብሔረሰቡ ውስጥ ስድስት ማኀበራዊ ቡድኖች መኖራቸውን ይነገራል፡፡ ‹‹ቶርቶሮ›› የሐመር ብሔረሰብ አባላት በዓመት አንድ ጊዜ አደባባይ በመውጣት የሚያከብሩት ባሕላዊ በዓላቸው ነው፡፡ የሚከበረውም በእሸት ወቅት ነው፡፡ በድግስና በጭፈራ ይከበራል፡፡ የጭፈራው ዋነኛ ተዋናዮችም ያገቡ ወጣቶች ጎልማሶችና አዛውንቶች ናቸው፡፡ ያላገቡ ወንዶችና ኮረዶች ሚና ደግሞ ድግሱን በማዘጋጀትና በማስተናገድ ላይ ብቻ የተወሰነ ነው፡፡

‹‹ኢቫንጋዲ›› የሐመር ወጣት ወንዶችና ልጃገረዶች ብቻ የሚሳትፉበት ባሕላዊ ጭፈራ ነው፡፡ ጭፈራውም በየሦስት ቀን አንዴ እያሰለሰ በሐመር መንደሮች በምሽት ጨረቃ ይካሄዳል፡፡ ‹‹ኢቫንጋዲ›› በአዝመራ ወቅት በሥራ የደከመን አዕምሮና አካል ለማዝናናት ሲባል የሚደረግ ባሕላዊ ጭፈራ ነው፤ የሐመር ወጣቶች ከማኀበራዊ ሕይወት ጋር የሚተዋወቁበት፣ ጓደኛ የሚይዙበት፣ ልብ ለልብ የሚተዋወቁበት፣ አዳዲስ ባሕላዊ ዘፈኖችና ጭፈራ የሚማሩበት እና የአጨፋፈር ስልቶችን የሚቀስሙበት አጋጣሚ ነው፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ሐመሮች የተለያዩ አጋጣሚዎችን ምክንያት በማድረግ የሚጫወቱት ‹‹ኤሬ›› የተባለ ባሕላዊ ጨዋታ አላቸው፡፡ ኤሬ ወደ ሌላ አካባቢ ወይም ወደ ዘመቻ ለመሄድ ሲታሰብ በፉከራ መልክ የሚከወን ባሕላዊ ጨዋታ ነው፡፡

የሐመር ብሔረሰብ የራሳቸው የቤት አሰራርም አላቸው፡፡ የሐመሮች ባሕላዊ ቤት ከእንጨት የሚሠራ ነው፤ ጣሪያው በሣር ይከደናል፡፡ የተለያዩ ተባዮችን ለመከላከል በሚል ግድግዳው አይመረግም፡፡ ቤቱ የውስጥ ክፍሎች የሌሉት ልቅ በመሆኑ የቤት ውስጥ የመገልገያ ቁሳቁስ ከቆጥ ላይ ይሰቅላሉ፡፡ በቤት ግንባታው ሂደት ዋነኛውን ሚና የሚጫወቱት ወንዶች ናቸው፤ ሴቶች ደግሞ በሣር አቅርቦት ይሳተፋሉ፡፡

ሐመሮች ባሕላዊ ምግብ እና የአመጋገብ ሥርዓትም አላቸው፡፡ ‹‹ሙና መቱቆ›› (ኩርኩፋ)፣ ‹‹ በላሽ›› (በማሽላ ቂጣ)፣ ‹‹ዳንጵደ›› (ፎሰሴ) እና ዝጉ (ከማሽላና ከበቆሎ የሚዘጋጅ ቂጣ) ዋነኛ የሐመሮች ባሕላዊ ምግቦች ናቸው፡፡ ‹‹ፐርሴ›› (ቦርዴ) እና ‹‹አላ›› (የማር ብርዝ) ደግሞ ባሕላዊ መጠጦቻቸው ናቸው፡፡

የአመጋገብ ሥርዓታቸውን በተመለከተ የቤቱ አባወራ ከሁሉም ቀድሞ ይመገባል፡፡ እናት በመጨረሻ ለብቻዋ ትመገባለች፤ አንዳንዴም ከልጆቿ ጋር ልትመገብ ትችላለች፡፡ አባወራው በምንም አጋጣሚ ከመጀመሪያ ወንድ ልጁ ጋር አይመገብም፤ ይህን እንዳይፈጽም ባሕላዊ ሥርዓቱ እንደሚከለከለው የብሔረሰቡ አዛውንቶች ይናገራሉ፡፡

የሐመር ልጆች በተለይም ሴቶች ሀፍረተ ሥጋቸውን ለመሸፈን ሲሉ ከቆዳ የሚዘጋጅና በሐመርኛ ‹‹ሺራን›› የሚባል ግልድም ያገለድማሉ፡፡ ከላይ ደረታቸውን ለመሸፈን ደግሞ ጥብቆ ‹‹ቃሼ›› ያጠልቃሉ፡፡ ሴቶች በዕድሜ ከፍ ሲሉ ደግሞ ከፊት ለፊታቸው ‹‹ቶቆ›› ከወደ መቀመጫቸው ደግሞ ‹‹ፋላንቲ›› የተሰኘ ከቆዳ የሚዘጋጅ ባለ ጥንድ ጉርድ ቀሚስ ይለብሳሉ፡፡ ካገቡ በኋላ ደግሞ ከወገብ በታች ማለትም በፊት ለፊት ‹‹ኢኮርባ›› ከኋላ ‹‹ቡድኮርባ ›› የሚባል ከፍዬል ቆዳ የተዘጋጀ ጥንድ ቀሚስ ይለብሳሉ፡፡ ከወገብ በላይ ደግሞ ቃሼ ጥብቆ ያጠልቃሉ፡፡

ሐመር የራሳቸው የጋብቻ ሥርዓት አላቸው፡፡ ወንዱ የሴቷን ቤተሰብ ከጠየቀ በኋላ እንደሚያገባት ብቁ መሆኑን እና ብቁ አለመሆኑን ለመረዳት በሬ እንዲዘል የሚደረግበት ባሕል አለ፡፡ ወንዱ የተደረደሩ በሬዎች በብቃት ከዘለለ ያገባታል፡፡ ሳይዘል ከቀረ ግን እሷም ለማግባት ትንቀዋለች ባሕሉም አይፈቅድለትም፡፡

በሐመር ብሔረሰብ መካን ሴት በእህቷ ልትቀየር ትችላለች፤ ወንዱ ለቤተሰቦቿ ጥሎሽ ወስዶ ካገባት በኋላ መካን መሆኗ ከታወቀ እሷን በመፍታት ታናሽ እህት ካላት ታናሽ እህቷን እህት ከሌላትም የቅርብ ዘመዷን እንዲያገባ ይደረጋል፡፡ እሷ ግን ባል ሳታገባ ትቀራለች፡፡ በሐመር ባሕል መሠረት ከባሕሉ ውጭ የሆነች ሴት ወይም ወንድ በጎሳ መሪው አዛዥነት እንዲቀጣ ባሕሉ ይፈቅዳል፡፡

ሐመሮች የራሳቸው የጥል መፍቻ እና የእርቅ ሥርዓት አላቸው፡፡ በሐመር ብሔረሰብ ከባሕላዊው ሥርዓት የሚያፈነግጥ ሰው ቢኖር በጎሳ መሪዎች ባሕላዊ ፍርድ ይሰጠዋል፡፡ ወደ ሐመር ካቀኑ የማያዩት ነገር የለም፡፡ ረጅም ዘመን የተሻገረ አስደናቂ ባሕል እና የአኗኗር ዘይቤ ቃኝተው ይመለሳሉ፡፡

በታርቆ ክንዴ

www.facebook.com/118697174971952/posts/924927674348894

ኢትዮጵያ የአውሮፓን አይሁዶች ከሂትለር እልቂት ታድጋለች!

ሠላም ለናንተ ይሁን!

ኢትዮጵያ የአውሮፓን አይሁዶች ከሂትለር እልቂት ታድጋለች! (ትርጉም)

የኢየሩሳሌም ፖስት (The Jerusalem Post) በ27/1/19 ባስነበበው ዕትሙ ይዞት የወጣው ታሪክ ‘ርዕስ’ ነው – ከላይ የቀረበው። ይዘቱ እንዲህ ይከተላል። በአውሮፓ በናዚዎች የሚካሄደው ዕልቂት ጡዘት ላይ በደረሰበት ኦገስት 1943 (እኣአ) ኢትዮጵያውያን አይሁዶች (ፈላሻዎች) በመሪዎቻቸው አማካይነት ንጉሠ ነገሥት ሃይለ ሥላሴን በመቅረብ አስደማሚ የሆነ ጉዳይ አቀረቡላቸው። የአውሮፓ አይሁዳውያንን ኢትዮጵያ በስደተኝነት እንድትቀበልና እነሱም በፈላሻዎች መኖሪያ መጠለያ እንዲያገኙ ንጉሡ እንዲረዱ የሚል ነበር ጥያቄያቸው።

በዋርሶ (Warsow) የጌቶ (Ghetto) አመፅ ከተካሄደ ሶስት ወር በሁዋላና የናዚዎች ማሰቃያዎች አራቱ የኦሽዊትዝ ማቃጠያዎች (Auschwitz crematoria) በሥራ ላይ ከዋሉ ሁለት ወር በሁዋላ የዛሬው ጄሩሳሌም ፖስት በቀድሞው መጠሪያው ፓልስታይን ፖስት (Palestine Post) ኢትዮጵያ አይሁዳውያን ስደተኞችን መቀበሏን የሚያትት ዘገባ ይዞ ወጣ።

ኦገስት 8/1943 የታተመው ይህ ጋዜጣ ሲያብራራ “የአይሁዳውያንን ወደ ኢትዮጵያ የመሰደድ (Jewish Immigration to Abyssinia) አማራጭ በሎንዶን የሚገኙት የኢትዮጵያ ሚኒስትር ከአቶ ሃሪ ጉድማን (Harry Goodman) እና ከእስራኤል የአጉዳቱ ዶ/ር ስፕሪንገር (Dr. Springer of Agudath) ጋር ተወያይተዋል” ብሏል። “የአውሮፓ አይሁዳውያንን በፈላሻዎች መንደር እንዲጠለሉ ለማድረግ የፈላሻ መሪዎች ፈቃደኝነታቸውን ገልፀዋል” ሲል አብራርቷል ጋዜጣው። <ፈላሻ> በኢትዮጵያ የሚኖሩ አይሁዳውያን መጠሪያ ነው።

በሎንዶን የተጀመረው ውይይት አዲስ አበባ ላይ ከንጉሠ ነገሥቱ ጋር ቀጥሎ የንጉሡን ድጋፍ ያገኘ ሲሆን ኢትዮጵያ በ1941 ከጣልያን ወረራ ነፃ ስትወጣ ስደተኛው ንጉሠ ነገሥትም ወደ ሀገራቸው ተመልሰው መንበረ ዙፋናቸው ላይ ነበሩ። እንደ ዘገባው ማብራሪያ አንድ ሺህ አምስት መቶ (1500) ስደተኛ ግሪኮች (የግሪክ አይሁዳውያንን ያካተተ) በ1943 (እአአ) ኢትዮጵያ ገብተዋል ብሏል።

ቀዳማዊ ሃይለ ሥላሴ በ1936 ኢየሩሳሌም በሚገኘው የንጉሥ ዳዊት ሆቴል ተቀምጠው ስለነበር በሀገሪቱ ስለሚኖሩት አናሳ አይሁዳውያን ያውቁ ነበር። ከዚህ በተጨማሪ ንጉሡ አፍቃሪ ፅዮን (ፅዮናዊ) ከሆነውና የጌድዮን ግብረ ሃይል የተባለውን ጦር በመምራት ከጣልያኖች ጋር ለመዋጋት ወደ ኢትዮጵያ ከገባው ጄኔራል ዊንጌት ጋር በቅርበት አብረው ሰርተዋል። የኢትዮጵያ የዘመኑ መሪዎች የፈላሻ ማህበረሰብ መሪዎችን ጨምሮ በዓለም ዙሪያ የአይሁዳውያንን ሠቆቃ ጠንቅቀው ያውቁ ነበር።

ምንም እንኴን ኢትዮጵያውያን አይሁዶች (ፈላሻዎች) በጣሊያን ወረራ ዘመን የገፈቱ ቀማሾች ቢሆኑም ቅሉ በ1943 (እአአ) ንጉሡ ከአውሮፓ የሚሰደዱትን አይሁዶች እንዲታደጉ ለማስደረግ ችለዋል። በዚያን ወቅት በናዚዎች መረብ ውስጥ የወደቁ አይሁዶችን ማዳን አዳጋች ነበር።

በዘገባው ውስጥ የተጠቀሰው ሃሪ ጉድማን (Harry Goodman) ታዋቂ የሆነ የOrthodox Agudath Israel World Organization አባል ነበር።  ሳምንታዊ በሆነው Jewish Weekly የተለያዩ ፅሁፎችን የሚያቀርብ ሲሆን በናዚዎች ቁጥጥር ስር በምትገኘው አውሮፓ ውስጥ ለሚገኙ አይሁዳውያንም የአየር መልዕክት ያስተላልፍ ነበር። በአንዳንድ መዛግብት ላይ M.R.Springer የተባለ ግለሰብ በእንግሊዝ (UK) ከሚኖሩ የቼክ (Chech) አይሁዳውያን ጋር ግንኙነት እንደነበረው ተወስቷል።የጣልያኑ አምባገነን ቤኒቶ ሙሶሎኒ በ1930 የኢትዮጵያ ወረራ ወቅት አይሁዳውያንን በኢትዮጵያ የማስፈር እቅድ ብልጭ ብሎበት ነበር። በዚያን ወቅት ከ50,000 (ሃምሳ ሺህ) በላይ አይሁዳውያን በጎንደር አቅራቢያ በሚገኙ ሰፈሮች እንደሚኖሩ ይታመናል።

ይህ ኢትዮጵያ በ1943 የአውሮፓ ስደተኛ አይሁዳውያንን ለማስፈር ያደረገችው ጥረት ሙሉ ታሪክ በሚገባ ምርምር ያልተካሄደበት/ያልተደረገበት በመሆኑ ዝርዝር ታሪኩ ገና አይታወቅም፤ ሲል ጄሩሳሌም ፖስት ዘገባውን ቌጭቷል።

(ፎቶው፤ በኢትዮጵያ የሚገኙ አይሁዳውያን የአምልኮ ሥነ ሥርዐት ሲያካሂዱ የሚያሳይ ነው)

የካቲት 2011 (ማርች 2019)

ሲድኒ አውስትራሊያ

mmtessema@gmail.com

Satenaw

የቻይና ዓይን ያረፈበት የባህል ልብሳችን

የቻይና እጅ ሽሮ ሜዳ ድርሷል፤ እርግጥ ነው የቻይና እጅ ያልገባበት የለም። አዲስ አበባን ዞር ዞር ብሎ ለቃኘ ቻይናውያን ከዚህ በፊት ያልመድናቸውን ተግባራት ሲፈፅሙ ማየት አዲስ አይሆንበትም።

የባህል ልብስ ውበት ነው፤ የባህል ልብስ ‘ባህል’ ነው፤ በዓል ነው፤ መለያም ጭምር። እኒህ አልባሳት በባህላዊ መንገድ ተሠርተው ከአራቱም የሃገሪቱ ማዕዘናት ጉዟቸውን ወደ አዲስ አበባ፤ በተለይ ደግሞ ሽሮ ሜዳ ያደርጋሉ።

• አክሱምና ላሊበላ ለስራዎቹ መስፈርት የሆኑት ዲዛይነር

አሁን አሁን ግን አደጋ የተጋረጠባቸው ይመስላል። ቻይና ውስጥ ተሠርተው የሚመጡ ጨርቆች ገበያውን መቀላቀል ከጀመሩ ሰንበትበት ብለዋል።

አቤል ብርሃኑ ሽሮ ሜዳ ግድም አንዲት የባህል አልባሳት መሸጫ ሱቅ አለችው። ገበያ ነውና ቱባውንም ይሁን የቻይና እጅ ያረፈባቸውን አልባሳትን ይሸጣል።

የኑሮ ነገር

«በሃገራችን እጅ የተሠራውን አንድም ሳልሸጥ የምውልበት ቀን በርካታ ነው፤ ነገር ግን ቻይና ሰራሹን በቀን እስከ 30 ድረስ ልሸጥ እችላለሁ» ሲል አቤል የገበያ ውሎውን ይናገራል።

ለዚህ ደግሞ ዋነኛው ምክንያት የዋጋ ልዩነቱ ነው፤ የቻይናው ከ400 ብር ጀምሮ ሲገኝ በሃገር ልጅ እጅ የተሠራው ከ2000 ብር አንስቶ እስከ አሰራዎቹ ድረስ ሊሸመት ይችላል።

ሌሎችም ሽሮ ሜዳ አካባቢ ያሉ መሰል አልባሳትን የሚሸጡ ነጋዴዎች የሚሉት ይህንን ነው። በሸማኔ ከሚሠራው የባህል ልብስ ይልቅ እየተቸበቸበ ያለው በማሽን ታትሞ በርካሽ ዋጋ ለገበያ የሚቀርበው የቻይና እጅ ያረፈበት ልብስ ነው።

የቱባውን ባህላዊ ልብስ ክብር የሚያውቅና አቅሙ ያለው ብቻ በሺህ ቤቶች አውጥቶ እንደሚገዛ አቤል ምስክርነቱን ይሰጣል።

የቻይና ዓይን ያረፈበት የባህል ልብሳችን
ወደ ኤግዚቢሽን ማዕከል. . .

ዕለተ አርብ ነበር 10ኛው ከተማ አቀፍ የባህል ቀን በኤግዚቢሽን ማዕከል የተዘከረው፤ በርካታ ባህላዊ ልብሶችን የሚሸጡ ነጋዴዎች በተገኙበት።

ደርጉ ደሌ ሸማኔ ነው፤ ከባልደረባው ጋር በመሆን ትርዒቱ ላይ የሽመና ሥራን ለማስተዋወቅ ነበር ኤግዚብሽን ማዕከል የተገኘው።

«በሸማኔ የሚሠሩ ባህላዊ ልብሶች ብዙ ውጣ ውረድ አልፈው ነው እዚህ የሚደርሱት። ከጥጥ ማምረት ጀምሮ፤ መፍተል እንዲሁም ከሳባ ወይም ከመነን ጨርቅ ጋር አስማምቶ መሸመን ትልቅ ጥበብ ነው፤ አድካሚም ነው» ይላል።

የቻይኖቹ ነገርስ?. . .«በጣም ፈተና የሆነብን ነገር ነው» ይላል ደርጉ። «የቻይናዎቹ አቡጀዲ ጨርቅ ላይ እነሱ ያተሙት ጥለት መሰል ጨርቅ ይለጠፍበታል። ለመሥራት በጣም ቀላል ነው። ለዚያ ነው በርካሽ ዋጋ የሚሸጠው።»

አቤልም በዚህ ይስማማል። «ይሄ አሁን ለምሣሌ. . .» ይላል ከተንጠለጠሉት ቻይና ሠራሽ ልብሶች ወደ አንዱ በመጠቆም። «ይሄ አሁን ለምሳሌ ‘ልጥፍ’ ይባላል። አቡጀዲ ጨርቅ ነው። ከዚያ በቻይናዎች ማሽን የታተመ ጥለት መሳይ ነገር ይለጠፍበታል።»

ፋና የባህል ልብስ መሸጫ ሱቅ አላት። ቱባ ምርቶቿን ማስተዋወቅ ያመቻት ዘንድ ነው ኤግዚቢሽኑ ላይ የተገኘችው።

«እኔ የምሸጣቸውን ልብሶች የማሠራው በሸማኔ ነው» ትላለች። ነገር ግን የቻይና እጅ አርፎባቸው በረከሰ ዋጋ ገበያውን ያንበሸበሹት አልባሳት ጉዳይ ሳያስጨንቃት አልቀረም።

«እኛ ትክክለኛውን እና ባህሉን የጠበቀውን ልብስ ወደ ገበያ ለማቅረብ ብዙ ነገር እናደርጋለን፤ ወጪውም ቀላል አይደለም። ነገር ግን አሁን አሁን ገበያ ላይ የሚታዩ የቻይና እጅ ያረፈባቸው ጨርቆች ጉዳይ እጅግ ሞራልን የሚነካ ነው።»

የሃገራችንን ባህላዊ ጥለት መስለው በማሽን የሚታተሙት ጨርቆች ግማሾቹ ከቻይና ተመርተው እንደሚመጡ፤ ኢትዮጵያ ውስጥም የሚመረቱ እንዳሉ የሽሮ ሜዳ ሰዎች ይናገራሉ።

መርካቶ ውስጥ በጣቃ መልክ መጥተው በሜትር እንደሚሸጡም ነው ነጋዴዎቹ የሚያስረዱት። ቢቢሲ እንደታዘበውም አንዳድንድ ቦታ ጨርቆቹ በመጋረጃ መልክ ተሰቅለው ይታያሉ።

የቻይና ዓይን ያረፈበት የባህል ልብሳችን
የተቆጣጣሪ ያለህ

በአዲስ አበባ ከተማ መስተዳድር የቱሪዝም ቢሮ የባህል፣ እሴቶች እና ኢንዱስትሪ ልማት ዳይሬክተር የሆኑት ወ/ሮ አዳነች ካሳ ቢሯቸው «ሁኔታውን እየተከታተለው እንደሆነ» ይናገራሉ።

ነጋዴዎች ግን ግብር ለማስከፈል በየወቅቱ ከሚጎበኟቸው የመንግሥት ሰዎች በዘለለ የቻይና እጅ መርዘምን ተመልክቶ በጀ ያላቸው ማንም ሰው እንደሌለ ያስረዳሉ።

«እኔ እስከማውቀው ድረስ ማንም ሰው መጥቶ አላነጋገረንም፤ የሚመለከተው የሚባለው የመንግሥት አካል ቢመጣ እንኳ የቻይናውን ገዝቶ ይሄዳል እንጂ (ሳቅ) ነገሩ ሲገደው አላየሁም» ይላል አቤል።

የሽማና ሙያተኛው ደርጉም ማንም ወደ ሽሮ ሜዳ ብቅ ብሎ ‘የቻይናን ነገር ለእኔ ተዉት’ ያለ የመንግሥትም ሆነ በግሉ የሚንቀሳቀስ ሰው እንዳላጋጠመው አውግቶናል።

ወ/ሮ አዳነች ግን ዋናው የጉዳዩ ተባባሪ ሕብረተሠቡ እንደሆነ ያስረግጣሉ። «ይህ ጉዳይ የአዲስ አበባ ከተማ ብቻ አይደለም። በፌዴራል ደረጃም ሊታይ የሚገባው ነው። እኛ ከሚዲያውም ጋር ሆነ ከሚመለከታቸው ጋር ለመሥራት ዝግጁ ነን። ነገር ግን ዋናው ተዋናይ ሕብረተሰቡ ነው። ሕዝቡ አይሆንም ካለ፤ እኒህ የቻይና ጨርቆች ከገበያ የማይወጡበት ምክንያት የለም» ይላሉ።

ያም ሆነ ይህ የቻይና እጅ ሽሮ ሜዳ መድረስ ግድ ሊለን የሚገባ ይመስላል። በጥንቃቄ ካልተያዘ ዘመናዊነት ይዞ የሚመጣው ለውጥ መልካም የባህል እሴትን ሊያጠፋ እንደሚችል የሁሉም ስጋት ነው።

በሽመና ባለሙያዎች ጥበብ አምረው የሚሰሩት ባሕላዊ አልባሰት በቻይናዊያን ታትመው ከሚመጡት ጋር ተወዳድሮ ገበያ ውስጥ መዝለቁ እያነጋገረ ነው።

BBC * AMHARIC

የዋሻው ፈላስፋ ዘርአያዕቆብ

ፍልስፍና፤ እውነት ምንድን ነው? ውበትስ? ተፈጥሮ ምን አላት? ጥበብስ እንዴት ትገኛለች? በሚሉ እና ሌሎች ጥያቄዎች አንድን አስተያየት ለምንና እንዴት እውነት ወይም ሀሰት መሆኑን ስለማጠየቅ እና ስለማወቅ የሚደረግ ምርምር ነው። ፈላስፋ የሚባሉ ሰዎችም አብዛኛውን ጊዜ አንድን ጉዳይ ሳይፈትሹ ከመቀበል ይልቅ አመክንዮአዊ ላይ መሰራት አድርገው ይመራመራሉ።

ሶቅራጠስ፣ ፕላቶ፣ ኒቼ፣ ኦሾ እና ሌሎችም ደግሞ በፍልስፍናው ዓለም ከሚጠቀሱ ስመጥር ሰዎች መካከል ተመድበው በአዳዲስ ሃሳቦቻቸው የበርካቶችን ቀልብ መግዛት የቻሉ ሰዎች ናቸው። ወደፍልስፍና የሚመራ መንገድ በአንክሮ መጠበብ ወይም ማሰብ መሆኑንም ግሪካውያን ጠበብት ይመሰክራሉ። ግሪክ የአውሮፓውያኑ የፍልስፍና መናኸሪያ መሆኗም ይነገርላታል።

ይህ የግሪካውያኑን ዕውቀት መሰረት ያደረጉ የምዕራባዊያኑ ፍልስፍና አቀንቃኞች፤ ፍልስፍና የተጀመረው በምዕራቡ ዓለም እንደሆነና፣ ሌሎች ማህበረሰቦች ለፍልስፍና መዳበር ምንም ዓይነት አስተዋፅኦ እንደሌላቸው ሲሞግቱ ይደመጣሉ። እዚህ ላይ የአፍሪካ ፈላስፎች አፍሪካ ውስጥ ሀገር በቀል ጥበብና ፍልስፍናዊ የሆነ አስተሳሰብ እንዳለ የመከራከሪያ ሃሳብ ከነማስረጃው ያቀርባሉ። አፍሪካ ውስጥ ከሚገኙት የላቀ ፍልስፍናዊ አስተሳሰቦች ውስጥ ደግሞ የኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ዘርአያዕቆብን ዋቢ ማድረግ ይቻላል።

ሀተታ ዘርአ ያዕቆብ በሚል ርዕስ የተዘጋጀው የፈላስፋው የግዕዝ መጽሀፉ ኢትዮጵያውያን ፍልስፍናን በሚገባ ለዓለም ያሳዩበት ማስረጃ አድርጎ መቁጠር ይቻላል። ሀተታ ዘርአያዕቆብና ዘመናዊ የኢትዮጵያ ፍልስፍና ስንመረምር አውሮፓውያኑ መጻሕፉ በብዕር ስም ስለተጻፈ ስሙ ኢትዮጵያዊ ሆነ እንጂ ጸሐፊው አውሮፓዊ ነው የሚል ክርክር ያነሳሉ። ይህም ዕውቀት ሁሉ የእኛ ነው ከሚለው የመታበይ ባህሪ የመጣ ይሆናል። በመሆኑ እዚህ ላይ በመጠኑ ስለፈላስፋው ኢትዮጵያዊነት እና የህይወት ጉዞ ማንሳት የግድ ይላል።

ሀተታ ዘርአያዕቆብን በ2006 ዓ.ም ከግዕዝ ወደ አማርኛ የተረጎሙት የኮሌጅቪል (ሚኒሶታው) ጌታቸው ኃይሌ፤ ዘርአያዕቆብ በሚባል ስም የሚታወቀው ሰው ወርቄ ነው ይሉናል። እንደ ተርጓሚው ከሆነ ወርቄ ለድርሰቱ ርዕስ ወይም ስም አልሰጠውም። ሐተታ ዘዘርአያዕቆብ (የዘርአ ያዕቆብ ትችት) የሚል ርእስ የሰጠው የጽሑፉን ቅጂዎች ከኢትዮጵያ ወደ ፓሪስ የላከው ፓድሬ ዳኡርቢኖ የተባለው የውጭ ዜጋ ነው። ደራሲው ወርቄ ግን ድርሰቱን የጀመረው “እግዚአብሔር ለነፍሴ ምን ያህል እንደሠራላት ልንገራችሁ” በማለት ብቻ እንደሆነ ይገልጹልናል።

ስለህይወት ታሪኩ ሲነግሩንም ደራሲው ስለራሱ በመጽሐፉ እንደሚነግረን የተወለደው በያዕቆብ መንግሥት በ3ኛው ዓመት ነሐሴ 25 ቀን 1592 ዓ.ም. አክሱም አካባቢ ከአንድ የገበሬ ቤተሰብ ነው። ሲወለድ ወርቄ በሚል ስም ቢጠራም ክርስትና ሲነሣ ደግሞ ዘርአያዕቆብ የሚል ስያሜ በቤተክርስቲያን ይሰጠዋል። በኢትዮጵያውያን ዘንድ ሰው መጠሪያው የሚሆነው በዓለም ስሙ እንጂ በክርስትና ስሙ አይደለም። ራሱም ጸሐፊው የሚለው ይኸንኑ ነው፤ “ክርስትና ስነሣ ዘርአያዕቆብ ተባልኩ፤ ሰዎች ግን ወርቄ ነው የሚሉኝ” ብሎ መናገሩን ተርጓሚው አቶ ጌታቸው ጽፈውታል።

ከትርጉም መጽሐፉ ላይ እንደተገለጸው ወርቄ ወይም ዘርአያዕቆብ የፍልስፍና ምርምሩን የጀመረው በወቅቱ በኢትዮጵያ ነግሦ በነበረው አፄ ሱስንዮስ ዘመን ነው። ታሪክ እንደሚያስረዳው የአፄ ሱስንዮስ ዘመን አስተዳደር የሚታወቀው የኢትዮጵያን መንግስት ሃይማኖት ከኦርቶዶክስ ወደ ካቶሊክ በመቀየሩ ነው። በዚህም የህዝብ ቁጣ ተቀስቅሶ ነበር። ሱሰኒዮስ ካቶሊክ ሃይማኖትን የተቀበለበት ምክንያት አንደኛው ፔድሮ ፔዝ የተባለው የጀስዩት ሰባኪ ስላግባባው እና በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ ከፖርቹጋል እና ስፔን ወታደራዊ ድጋፍ ለማግኘት አልሞ ነበር።

ነገር ግን ከስፔን አልፎንሶ ሜንዴስ የተባለ ጳጳስ በኢትዮጵያ ላይ ተሹሞ ስላመጣ እና ህዝቡም አሻፈረኝ በማለቱ አገሪቷ አልተረጋጋችም። በሃይማኖት የተነሳው አመጽ እየጨመረ ስለመጣ፤ በርካቶችም ከንጉሡ ዘንድ እየተከሰሱ ቅጣት እና ሞት ይደርስባቸዋል። በወቅቱ ፍቅር በመጥፋቱና ብዙዎችም በመሰደዳቸው በርካቶች ለችግር ተጋልጠው ሳለ ፈላስፋው ግን ያስተምር ነበር። ይሁንና የውሸት ትምህርት ይሰጣል የሚል ክስ ይቀርብበት ጀመር። ክሱንም የሚያቀርበው ጓደኛው ከአክሱም ካህናት አንዱ የሆነ ወልደ ዮሐንስ የሚባል ሰው ሲሆን በየጊዜው ወደ ንጉሡ እየሄደ የዘርያዕቆብን ነፍስ አደጋ ላይ ሊጥላት ይሞክራል። ይህ ክስ የኋ ላኋላ እየጠነከረበት የመጣው ፈላስፋው ለህይወቱ በመስጋት ተሰደደ።

የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፍልስፍና መምህሩ ፋሲል መርአዊ፤ በኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ዘርአያዕቆብና የፖለቲካል ኢኮኖሚው ምሁር ነጋድራስ ገብረህይወት ባይከዳኝ ሥራዎች ላይ በመመርኮዝ፤ ዘመናዊነት በኢትዮጵያ ያለውን ገፅታ የሚዳስስ ጽሑፍ አሰናድቷል። ከጽሑፉም ስለዘርአያዕቆብ የሚያወሳውን የፍልስፍና ክፍል እናያለን።

ፋሲል እንደሚለው፤ ዘርአያዕቆብ የሃይማኖት ትምህርትን በሚያስተምርበት ወቅት ከተለያዩ የሃይማኖት ተከታዮች ጋር በቀን ተቀን ህይወቱ ውስጥ ክርክር ውስጥ ይገባ ነበር። በዚህ ጊዜም የሁሉም ሃይማኖት ተከታዮች ፀረ-ሃይማኖታዊ የሆነ የአስተሳሰብ እንደሚከተልና የነሱን አስተሳሰብ ለመናድ እንደተነሳ አድርገው ይቆጥሩ ነበር። ዘርአያዕቆብ እንደሚያሳየን ከሆነ በአካባቢው የሃይማኖትን ትርጓሜ ሲያስተምር ከሁሉም የሃይማኖት ተከታዮች ጋር ግጭት ውስጥ ገባ። ከጊዜ በኋላም በአስተሳሰቡ ምክንያት ቅጣት ይደርስብኛል ብሎ ስላሰበ ዘርአያዕቆብ ስደትን መረጠ።

ወርቄ በመጽሐፉ እንደሚገልጸው፤ ለስደት ሲነሳ የጸሎት መጻሕፉን፣ መዝሙረ ዳዊቱን እና ሶስት ወቄት ወርቅ ይዞ ወደ ሸዋ ሲሄድ ሰው የሌለበት አንድ ዱር ያገኛል። እዚያ ከአንድ ትልቅ ገደል ስር ጥሩ ዋሻ ይመለከታል። ሰዎች በማያውቁት ሁኔታ በዚህ ዋሻ ተቀመጠ። ሲርበው ወጣ ብሎ ይለምናል፤ አልፎ አልፎም ገበያ እየሄደ የሚያስፈልገውን ይገዛዛል። በዚያም ይዞት የሸሸውን ዳዊቱን ከደገመ በኋላ ሥራ ፈትቶ ቁጭ ሲል ጥልቅ ጥያቄዎችን ማንሳትና መጣል ጀመረ።

በዋሻዋ ውስጥ ተደብቆ በሃሳቡ ሲመራመር ዘርአያዕቆብ ሐተታ የተሰኘ የፍልስፍና መንገድን ማዳበር ጀመረ። በዚህ ጊዜም በፈጣሪ ህልውናና በዓለም ላይ ስለሚታየው ስቃይ፣ የሃይማኖት አስተምህሮና በሃይማኖት መካከል ስለሚገኘው ግጭት ለማሰብ ይሞክር ነበር። ዘርአያዕቆብ እንደሚነግረን ከጊዜ በኋላም ራሱን ሲጠይቅ «ሁሉ በቅድሳን መጻሕፍት ላይ የተጻፈው ነገር እውነት ነው?» ማለቱን እና በመጨረሻም ለሰው ልጅ በጐ ህሊናን የሰጠ አምላክ ለዓለምና ለነገሮች መፈጠር ምክንያት መሆኑን፤ ዓለም ላይ የሚታየው እልቂት በሰው ልጅ ገደብ የለሽ ፍላጐት መምጣቱንና ሁሉም ሰዎች በፈጣሪ ፊት እኩል መሆናቸው ድምዳሜ ላይ መድረሱን ይገልጻል። ይህም የፍልስናው መሰረት ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል።

የፍልስፍና አስተሳሰብ የቀሰቀሰበት የተማረው የኦርቶዶክሱና የካቶሊኩ ሃይማኖት አለመስማማትና ሥራ ፈትነቱ እንደነበር ይናገራል። ከሁለቱ ሃይማኖቶች ትክክለኛው የትኛው ነው? ከማለት አልፎ ሰዎች ይህን ያህል ጨካኝ እና እርስ በርስ ተጨቃጫቂ ሲሆኑ ለምን እግዚአብሔር ዝም አላቸው? ወደሚል እና ለመሆኑ ፈጣሪ እግዚአብሔር አለ ወይ? ከሚል ጥርጣሬ ገባ። በኋላ ላይ ግን የሰው ልጅ ፈጣሪ ካልሆነ የፈጠረው አምላክ እንዳለ እና ሰው ግን በምድር ያለውን ሁሉ መመራመር እንደሚገባው አመነ። ፈጣሪ በሰው ልብ ውስጥ ባስቀመጠው ንጹሕ ልቦና የሚመረምር ሁሉ የተፈጥሮን ሥርዓትና ሕጎች አይቶ እውነትን ያገኛል እያለም ተመራመረ።

በሐተታውም ላይ እንዲህ ይላል፤ «በዋሻ ሳለሁ ከጸሎት በኋላ ሥራ ስለሌለኝ ሁልጊዜ ቁጭ ብዬ ስለሰው ጭቅጭቅ፣ ስለክፋታቸውም ሰዎች በስሙ እያመፁ ጓደኞቻቸውን ሲያሳድዱ ወንድሞቻቸውን ሲገድሉ ዝም ስለሚለው ስለፈጣሪያቸው ስለ እግዚአብሔር ጥበብ አስብ ጀመርኩ። ምክንያቱም በዚህ ዘመን ፈረንጆቹ ኃይል አግኝተው ነበረ። ግን ፈረንጆቹ ብቻ ሳይሆኑ የአገር ሰዎችም ከነሱ የባሰ ከፍተዋል። የፈረንጆችን ሃይማኖት የተቀበሉት ግብጻውያን እኮ ትክክለኛዋን የጴጥሮስ መንበርን ሃይማኖት ክደዋል፤ የእግዚአብሔር ፀሮች ናቸው ይላሉ፤ በዚህም ያሳድዷቸዋል።

ግብጻውያንም ስለራሳቸው ሃይማኖት እንደዚሁ ያደርጋሉ። ሰው ሁሉ ሃይማኖቴ ትክክለኛ ነች፤ በሌላ ሃይማኖት የሚያምኑ በውሸት ያምናሉ። የእግዚአብሔር ጠላቶች ናቸው ይላሉ። ዛሬም እኮ ፈረንጆች የኛ ሃይማኖት ጥሩ ናት፤ የእናንተ ሃይማኖት መጥፎ ናት ይሉናል። እኛም ደግሞ እንደዚህ እንደምትሉት አይደለም፤ የእናንተ ሃይማኖት መጥፎ ናት፤ የኛ ሃይማኖት ልክ ናት ብለን እንመልስላቸዋለን። እንዲሁም እስላሞችንና አይሁዶችን ብንጠይቃቸው እነሱም እንደዚሁ ባሉን። በዚህ ክርክር ማን ፍርድ ሰጪ ይሆናል? ከሰው ማሀል አንዱም ፍርድ ሰጪ አይሆን፤ ምክንያቱም ሰዎች ሁሉ እርስ በርሳቸው ከሳሽና ተከሳሽ ናቸው።

በዚህ ባለንበት ዘመን ክርስቲያኖቹ የእግዚአብሔር ትምህርት ከእኛ ዘንድ በቀር አይገኝም ይሉናል። አይሁድም፣ እስላሞችም፣ ህንዶችም፣ ሌሎችም እንደዚሁ ይላሉ። ደግሞ ክርስቲያኖች እርስ በርሳቸው አይስማሙም። ፈረንጆቹ የእግዚአብሔር ትምህርት ያለው እኛ ዘንድ እንጂ እናንተ ዘንድ የለም እያሉ ይናገራሉ። እኛም ስለራሳችን እንደዚሁ ነው የምንለው። አንዱ ‘እንዲህና እንዲህ እውነት ነው’ ሲል ሌላው ‘የለም እሱማ ውሸት ነው’ ይላል። የሰውን ቃል የእግዚአብሔር ቃል እያደረጉ ሁሉም ይዋሻሉ። እስቲ እናስብ፤ ለምንድነው?» እያለም ያጠይቃል።
ከዚህ በኋላ አስቤ እንዲህ አልኩ ይለናል ወርቄ፤ በተተረጎመው መጻሃፉ ላይ፤ «ሰዎች ብጠይቃቸው በልባቸው ካለው በተቀር ሌላ ምን ይመልሱልኛል? በዚህ በትልቅ ጉዳይ ሰዎች ራሳቸውን ለማጥፋት ለምን ይዋሻሉ? የሚዋሹት ምንም ስለማያውቁ የሚያውቁ እየመሰላቸው መሰለኝ። በዚህም ምክንያት እውነትን ለማግኘት አይመራመሩም። ዳዊት ‘ልባቸው እንደወተት ረግቷል’ ይላል። እነርሱም ከቀደሟቸው ሰዎች በሰሙት ልባቸው ረግቶ እውነት ይሁን ሐሰት አልተመራመሩም» እያለ ይተቻቸዋል። «አንተ በእውነት ገሥጸኝ፤ በምሕረትም ንቀፈኝ። የኃጢአተኞችንና የሐሰተኞችን መምህሮች ቅባት ግን ራሴን አልቀባም፤ አስተዋይ አድርገህ ፈጥረኸኛልና ግለጽልኝ» በማለትም አምላክን ይጠይቃል።

በመጽሐፉ እንደሰፈረው፤ ‘ሰዎች ሁሉ ሐሰትን እንጂ እውነትን የማያስተውሉት ለምንድነው?’ ምክንያቱ የሰው ተፈጥሮው ደካማና ስልቹ ስለሆነ ሳይሆን አይቀርም። ሰው እውነትን ይወዳል፤ አጥብቆም ያፈቅራታል። የተፈጥሮን ስውር ነገሮች ማወቅ ይፈልጋል። ግን ነገሩ አስቸጋሪ ነው፤ ያለ ትልቅ ጥረትና ትዕግሥት አይገኝም፤ ሰሎሞን እንዳለው ‘ከፀሐይ በታች ስለተፈጠረው ሁሉ ልቤን ለምርመራና በጥበብ ለመፈተን ሰጠሁ፤ ምክንያቱም ይደክሙበት ዘንድ እግዚአብሔር ለሰው ልጆች ክፉ ድካምን ሰጥቷቸዋል።’ ስለዚህ ሰዎች መመራመርን አይፈልጉም፤ ከአባቶቻቸው የሰሙትን ያለ ምርምር ማመንን ይመርጣሉ እንጂ። ለተመራማሪ ግን እውነት ፈጥና ትገለጣለች፤ ምክንያቱም ፈጣሪ በሰው ልብ ውስጥ ባስቀመጠው ንጹሕ ልቦና የሚመረምር ሁሉ የተፈጥሮን ሥርዐትና ሕጎች አይቶ እውነትን ያገኛል።

እንደ ዘርአያዕቆብ ከሆነ፤ የሰው ሃይማኖት ከእግዚአብሔር ባትሆንም ቅሉ በሰዎች ዘንድ ትፈለጋለች፤ ደግ ሥራ እንዲሠሩ ታስገድዳቸዋለች። ይህም ማለት ክፉዎች ክፉ ሥራ እንዳይሠሩ ታስፈራራቸዋለች፤ ደጎችን ደግሞ በትዕግሥታቸው ታበረታታቸዋለች። «ለእኔ እንደዚህ ያለችው ሃይማኖት ባሏ ሳያውቅ በዝሙት እንደወለደች ሚስት ትመሰላለች» ዘርአያዕቆብ።

ምክንያቱም ባሏ ልጁ በመሰለው ሕፃን ይደሰታል፤ እናቲቱንም ያፈቅራታል። ከዝሙት እንደወለደችው ቢያውቅ ያዝናል፤ ሚስቱንም ከነልጇ ያባርራታል። እንደዚሁም «እኔ ሃይማኖቴ ዘማ ወይም ውሸተኛ መሆኗን ካወቅሁ በኋላ ስለሷና በዝሙቷ ስለወለደቻቸው ልጆቿ አዘንኩ» ይለናል። ልጆቿ የሚለው ደግሞ ወደ እዚህ ዋሻ የሰደዱትን ጥልን፣ ስደትን፣ ዱላን፣ እስራትን፣ ሞትን መሆኑን ይገልጻል። በዚህ ዘመን ግን ሰዎች የወንጌልን ፍቅር ወደጥል፥ ወደጨቋኝነት፥ ወደእባብ መርዝ አዞሩት። ሃይማኖታቸውን ከመሠረቷ ንደው ከንቱ ነገር ያስተምራሉ፤ አመፃ እየሠሩ በውሸት ክርስቲያን ስለመባላቸው እያሰበ ይመራመራል።

ቢዚህ ፍልስፍና ላይ እንዳለ ንጉሥ ሱስንዮስ በ1625 ዓ.ም ሞተ። ራሱ ፈላስፋው እንደሚነግረን፤ በምትኩ ልጁ ፋሲለደስ ነገሠ። በዚያን ጊዜ ከዋሻው ወጥቶ ወደ ወደ ተለያዩ ቦታዎች ሄደ፤ በኋላ ወደ በጌምድር ተሻገረ። ፈረንጆችን ለሚጠሉ የጊዜው ሰዎች ሁሉ ፈረንጆችን ከሚያቀርበው በንጉሡ በሱስንዮስ ዘመን ከሸሹት መነኮሳት መካከል አንዱ መስሏቸውም አቀረቡት፤ ምግብና ልብስም ሰጡት። እንደዚህ ከሀገር ወደ ሀገር ሲሄድ ግን ወደ አክሱም ለመመለስ አልፈለገም ነበር። «ምክንያቱም የካህናቷን ክፋታቸውን አውቅ ነበረ» በማለት ከዋሻ ከወጣ በኋላም ወደሚያስተምርበት ቦታው ለመመለስ ለህይወቱ ይሰጋ እንደነበር ይገልጻል።

«ከዚያም ወደ ጐዣም ተሻግሬ እዚያ እንድኖርም አሰብኩ። እግዚአብሔር ግን ወደ አላሰብኩበት መራኝ። ከዕለታት በአንዱ እንፍራዝ ውስጥ ሀብቱ ወይም ሀብተእግዚአብሔር ከሚባል አንድ ሀብታም ሰው ዘንድ ደረስኩ» በማለት ዘርአያዕቆብ ስለራሱ ይተርካል። እዚያ አንድ ቀን ከቆየ በኋላ በማግስቱ አክሱም ላሉ ዘመዶቹ ደብዳቤ ለመጻፍ ይፈልግና ያረፈበትን ቤት ባለቤት ቀለምና ክርታስ ይጠይቀዋል። በዚህ ጊዜ ጽሕፈት እንደሚችል ይታወቃል።

ሀብቱ የተባለው ሰው ከእርሱ ጋር ጥቂት ጊዜ እንዲቀመጥና መዝሙረ ዳዊትን እንዲጽፍለት ይጠይቀዋል። በዚህም ጊዜ ደስ ይለውና ጽፎ ሰጠው፣ በመልሱም ክፍያ አገኘ። ለአገሩ ሰው ሁሉ የጸሎት መጻሕፍንትም እየቀዳላቸው የተከበረ ሰው ሆኖ ገንዘቡን እየተቀበለ ኖረ። በኋላ በዚያው አካባቢ ሚስት አግብቶ ሃያ አምስት ዓመት ሲኖር የልጁን የልጅ ልጆች አይቶ ፍልስፍናውን እያሰራጨ መቆየቱን አቶ ጌታቸው ይገልጻሉ።

ፋሲል እንደሚለው ደግሞ፤ ይህ ሁሉ ግን አልጋ በአልጋ አልነበረም። በዘርአያዕቆብ ፍልስፍናዊ አመለካከት ውስጥ የወግ የባህልና የሃይማኖት ትችት እናገኛለን። የዘርአያዕቆብ ሐተታ በተፈጥሮው የነገሮች መሠረት በመመርመርና በመጠየቅ ላይ የተመሠረተ ነው። በዚህ ፍልስፍና ውስጥ ዘርአያዕቆብ ከፈጣሪ ህልውናና የሰው ልጅ ተፈጥሮ፣ የማኅበረሰባዊ ፍትህና የግበረገብ መርሆች ጋር የተገናኙ ጥያቄዎችን ለማንሳት ጥሯል።
ፍልስፍናው ግብረገባዊ መልዕክትም ያስተላልፋል። በዘርአያዕቆብ ግብረገብ አስተምህሮት ውስጥ በሰው ልጅ ምክንያታዊ የሆነ ተፈጥሮ፣ የተፈጥሮ ህግጋትና የፈጣሪ ህልውና መካከል ቅርብ የሆነ ቁርኝነት እንዳለ እንመለከታለን። ስለሆነም ለዘርአያዕቆብ እውነትና የግብረገብ መርሆዎች ዓለም አቀፋዊ የሆነ ተፈጥሮ አላቸው። ይህንንም ተፈጥሮ የሰው ልጅ በተፈጥሮ በተሰጠው ምክንያት አንጂ በጊዜና በቦታ በተወሰኑ አመለካከቶች መረዳት አንችልም።

የፍልስፍና መምህሩ ፋሲል እንደሚገልጸው፤ የዘርአያዕቆብ ፍልስፍና መሠረት በዘመናዊቷ ኢትዮጵያ ውስጥ የተፈጠረው የሃይማኖቶች አለመግባባትና ክርክር ነው። ዘርአያዕቆብ እንደ ፈላስፋ በሃማኖታዊ ሥርዓትና ትምህርት ውስጥ ነው ያደገው። ሐተታ በተሰኘ ሥራው ውስጥም ሀሳቡን ሲያዳብር ፈጣሪ የፍልስፍና ጉዞውን እንዲያቀናለት በመጠየቅ ነው። ዘርአያዕቆብ በፍልስፍናው ውስጥ እንደሚጠይቀው ከሆነ የሁሉም ሃይማኖት ተከታዮች የራሳቸው እምነት ከሌሎች የተሻለ እንደሆነ ለማሳየት ይኖራሉ። በመሠረታዊነት ደረጃ ግን እውነት አንድ ናት። ለዘርአያዕቆብ የአንድን ሃይማኖት አስተሳሰብ ከመከተል ይልቅ በበጐ ህሊና የእውነት ተፈጥሮን መመርመር ያስፈልጋል። የአንድ ማኅበረሰብም ዕድገት በሰዎች እኩልነት፣ በምክንያታዊነትና ማህበረሰባዊ ፍትህ ላይ መታነፅ እንዳለበት ዘርአያዕቆብ ያሳየናል።

የዘርአያዕቆብ ፍልስፍና የአንድ ማህበረሰብ መሰረት በምክንያታዊነት የተመራ የግለሰብ ጉዞ እንደሆነ ያመላክታል። ስለዚህም የማኅበረሰባዊ ለውጥ አብሮ የመኖር ምስጢር እንደሆነና የማኅበረሰባዊ ፍትህ በግለሰባዊ ነፃነትና ምክንያታዊ የሆነ ተፈጥሮ ላይ የተመረኮዘ መሆኑን ያሳያል። በተጨማሪም ፍልስፍናው የሁሉንም ሰዎች መሠረታዊ አኩልነት እንደ መነሻ አድርጐ ይቆጥራል። አንድን ሃይማኖት ከሌላው ከማስበለጥና በሃይማኖት አስተምህሮት ላይ የተመረኮዘ እሴትና የስነምግባር ህጐች ከማዳበር ይልቅ ዘርአያዕቆብ ህገ ልቦና እንዴት የእውነት መሠረት እንደሆነ ሊያሳየን ይሞክራል። ይህም ህገ ልቦና በሁሉም የሰው ልጆች ውስጥ በተፈጥሮ የሚገኝ የማሰብና የማመዛዘን ችሎታ ነው።

በፍልስፍና መስክ ኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ዘርአያዕቆብ፣ የባህልና የወግ አስተሳሰቦችን ትችት በማዳበር በማህበረሰቡ ውስጥ ምክንያታዊነትና ማህበረሰባዊ ፍትህ እንዲሰፍን ያበረከተው አስተዋጽኦ ቀላል የሚባል አይደለም። በነዚህ ሙከራዎች ላይ ተመርኩዘን ዘመናዊነት የበለጠ በኢትዮጵያ ውስጥ እንዲዳብር ምክንያታዊ የሆነ ማህበረሰብ እንዲያብብ ያለውን የፍልስፍና ጥቅም መረዳት ይቻላል።
እንደ ፋሲል ከሆነ፤ ዘመናዊነት ከግለሰአባዊ ነፃነት፣ ማኅበረሰባዊ ለውጥና በምክንያት ከሚመራ የህሊና አብርሆት ጋር ይገናኛል። የሰው ልጅ ከወግና ከባህል ራሱን ነጻ በማውጣት ምክንያትን ተጠቅሞ ራሱንና አካባቢውን የበለጠ መረዳት ይችላል በሚል ሃሳብም ላይ ተመርኩዟል። በአሁኑ ወቅት ምንም እንኳን ዘመናዊነት ከምዕራባዊው ዓለም ሰልጣኔ ጋር መነጣጠል እንደማይችል ቢታሰብም፣ ነገር ግን የዘመናዊነት ሀሳብ በተለያዩ ማኅበረሰቦችና የታሪክ አጋጣሚዎች በተለያዩ የዓለም ክፍላት ተንፀባርቋል።

እዚህ ላይ ዘመናዊነት በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባህልና አመለካከት ውስጥ ምን ይመስላል? የሚለውን ጥያቄ መጠየቅ ያስፈልጋል። የኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ዘርአያዕቆብ ሐተታ በተሰኘው መጽሐፍ የቀረበው የፍልስፍና መንገድ በኢትዮጵያ ውስጥ ላለው የሃይማኖት ግጭትና አለመግባባት መፍትሄ ለማስቀመጥ ይሞክራል። በዚህ ፍልስፍና ውስጥም ከፈጣሪ ህልውና፣ የእውነት ተፈጥሮ፣ በዓለም ላይ ያለውን ግጭትና መንስኤውና የስነምግባር ፍልስፍና ለማዳበር ይጥራል። በዚህም ዘርአያዕቆብ በኢትዮጵያ ውስጥ በሀገር በቀል ባህልና የዘመናዊነት እሳቤዎች፣ በተጨማሪም ሀገር በቀል የሆነ የዘመናዊነት እሳቤ ለማዳበር በሚደረገው ጥረት ውስጥ መሰረታዊ የሆነ አስተዋጽኦ እንዳለው መረዳት ያስፈልጋል።

በኢትዮጵያ ውስጥ የዘመናዊነት ሃሳብ በአብዛኛው ማዕከላዊ የሆነ መንግሥት ከመመስረትና የምዕራቡን ዓለም ስልጣኔ ከመከተል ጋር ይቆራኛል። እንደ አፍሪካዊው ፈላስፋ ዲስማስ ማሶሎ ከሆነ የአፍሪካ ፍልስፍና በከፊል የምዕራቡን ዓለም ቅኝ ግዛታዊ የሆነ አስተሳሰብ ትችት ተደርጐ ሊቆጠር ይችላል። ሐተታ ዘርአያዕቆብ የተሰኘው የዘርአያዕቆብም ፍልስፍና በተለያዩ ሀገራት ሃይማኖቶች ላይ የሰላ ትችት የሚያቀርብበት መንገድ አለው።

ዘርአያዕቆብ በምክንያት የሚመራ ማኅበረባዊና ግለሰባዊ አስተሳሰብ ለአንድ ማህበረሰብ መሠረት እንደሆነ ያሳያል። የዘርአያዕቆብ ፍልስፍና የሃይማኖትን ግጭትን ለማስቀረትና በዓለም ላይ በሃይማኖት ስም የሚደረገውን እልቂት ለማስቀረት በህገ ልቦና ላይ የተመሰረተ አስተሳሰብ መዳበር እንዳለበት መንገድ አመላካች ነው። ይህ የሃይማኖት የሞራል እና የዘመናዊነት እሳቤዎችን አጭቆ የያዘው ሐተታ ዘርአያዕቆብ የተሰኘው ፍልስፍና ልዩ የስነጽሑፍ ሀብት ነው። በመሆኑም ኢትዮጵያዊውን ዘርአያዕቆብን በፍልስፍናው ልንማርበት የምንችል ታላቅ ሰው እንደነበር መመስከር ይቻላል።

አዲስ ዘመን ጥር19/2011

ጌትነት ተስፋማርያም

”አፈረሱት አሉ ውቤ በረሃን…” ትንቢት ነበር?

ወንዶቹ በ1950ዎቹ የዘመኑ ፋሽን የነበረውን ኮሌታው ረዘም ባለ በሚያብረቀርቅ ሸሚዝ ደምቀው፣ አፍሯቸውን ከፍክፈው፤ ሴቶቹም በጊዜው ገትር በሚባለው ጉርድ ቀሚስ ሸሚዛቸውን ሻጥ አድርገው፣ ታኮ ጫማቸውን ተጫምተው፣ አፍሯቸውን አበጥረው ወደ ደጃች ውቤ (ውቤ በረሃ) አሰገደች አላምረው ቤት ጎራ ይሉ እንደነበር ፀሐፊ ተውኔት አያልነህ ሙላቱ ያስታውሳሉ።

“ከዚያማ የምሽቱ ህይወት ይጀመራል። ሙዚቃው ያለማቋረጥ ይንቆረቆራል። እኛም በምናውቀው ሩምባ፣ ቡጊውን ለመደነስ እንወናጨፋለን” ይላሉ።

ቯልስ ለመደነስ ሙከራ ቢያደርጉም መጠጋጋትን ስለሚሻ በጊዜው የነበሩ ሴቶች ይመርጡት እንዳልነበር ሲያስታውሱ ይስቃሉ።

የዱሮ አራዳ የሚባሉት የውቤ በረሃ አድማቂዎች እንደነበሩ አያልነህ ትውስ ሲላቸው በተለይ በጊዜው “ጀብደኛ” ይባል የነበረውና በቅፅል ስሙ ማሞ ካቻ ተብሎ ይጠራይ የነበረው ግለሰብ ስም ከአዕምሯቸው አይጠፋም።

ወደ ውቤ በረሃ መዝለቅ የጀመሩት ገና ምኒልክ ሁለተኛ ደረጃ ተማሪና የ16 ዓመት አፍላ ጎረምሳ እያሉ ነበር።

በዚያን ጊዜ 1 ብር ይሸጥ የነበረውን ቅዱስ ጊዮርጊስ ቢራ መጠጣት አቅማቸው ስለማይፈቅድ በ25 ሳንቲም ጠጃቸውን ጠጥተው ማስቲካ እንደሚያኝኩ እየሳቁ ይናገራሉ።

ይሄ ትዝታ እድሜ በጠገቡት ሰዎች ብቻ ሳይሆን በእድሜ ባልገፉት እንደ ታዋቂው ሙዚቀኛ ፍሬው ኃይሉ ልጅ ባሉትም የሚታወስ ነው። ዳዊት ፍሬውም ከትውልድ ትውልድ ተላልፎ በእሱ እድሜ በኮንጎ ነፃነት ታጋይ ስም ፓትሪስ ሉሙምባ የተሰየመውን የውቤ በረሃ ክለብን ያስታውሳዋል።

ከኢትዮጵያ ዘመናዊ ሙዚቃ ጋር ተያይዞ ደጃች ውቤ ብዙ አስተዋፅኦ እንዳደረገ የሚናገረው ዳዊት “በከተሜነት” ዙሪያም ፈር ቀዳጅ ከሆኑ አካባቢዎች አንዱ እንደሆነ ይናገራል።

በኢትዮጵያ የዘመናዊነት ታሪክ ትልቅ ስፍራ ያለውና በ1960ዎቹ የሥነ-ፅሁፍ፣ ሙዚቃና ጥበብ ትልቅ ቦታ ያለው ውቤ በረሀ ታሪካዊው አሻራው ላይመለስ ፍርስራሽ ሞልቶታል።

የአካባቢው የመፍረስ ዜና ሲሰማ ብዙዎችን እንዳስደነገጠ የሚናገረው ዳዊት የተሰማውን ጥልቅ ሀዘንም የገለፀው ለውቤ በረሃ በማዜም ነው።

የሚኖረው ሰሚት አካባቢ ቢሆንም ዘወትር ወደ የደጃች ውቤ ያቀናል። የደጃች ውቤ ትዝታ አይለቅምና።

“ስምህ በወጭ ወራጁ የሚታወቅበትና ሁሉም እጁን ዘርግቶ የሚቀበልህ ቦታ ነው” ይላል።

በተለይም የአኮርድዮን ሙዚቃ መሳሪያን በመጫወት የሚታወቀውን አባቱን በማስታወስም ሲያልፍ፣ ሲያገድምም “ያባቱ ልጅ ውቤን ገዛሽው” ይሉት እንደነበር ያስታውሳል።

ዳዊት የውቤ በረሃ መፈራረስን ሲመለከት ደርግ ስልጣን በተቆጣጠረበት ወቅት ከተማ መኮንን የዘፈነው “አፈረሱት አሉ ዉቤ በረሃን” ለአሁኑ የውቤ በረሃ መፈራረስ ትንቢት እንደሆነ ይሰማዋል።

በጊዜው በሰዓት እላፊ ምክንያት በደጃች ውቤ አካባቢ ዘፈን እንዳይዘፈን በመደረጉ “አፈረሱት አሉ” እንደተዘፈነ ይናገራል። ደጃች ውቤ ሰፈር ከፈረሰ በኋላም ብዙዎች ይህን ዘፈን የስልክ መጥሪያ እንዳደረጉ በሀዘን ይገልፃል።

ከአዲስ አበባ መልሶ ማልማት ፕሮጀክት ጋር ተያይዞ ጥንታዊው ደጃች ውቤ ሰፈር (ውቤ በረሃ) የመፍረስ ዜና ሲሰማ ብዙዎችን አስደንግጧል።

በዚህም ታሪካዊ የሚባሉ ቤቶች የፈረሱ ሲሆን ከእነዚህም ውስጥ እንደ አድዋ ሆቴል፣ የታዋቂው ሙዚቀኛ ፍሬው ሀይሉ ቤት፣ በአፄ ምኒልክ ዘመነ-መንግሥት ከቱርክ መሳሪያ ያመጣ የነበረው አርመናዊው ቴርዚያን ቤትና የአፈ-ንጉሥ ተክሌ ቤት ይገኙበታል።

ሰፈሩ አሁን የሚገኝበትን ሁኔታ በማየት ምን ያህል የደመቀ ስፍራ እንደነበር መገመት ይከብዳል።

“ምሽቱ አይነጋም” የተባለለት የዚህ ሰፈርን ዝና በጊዜው ያልነበሩት የሚናፍቁትና ሁሉም የእኔ የሚለው ዓይነት እንደሆነ ብዙዎች ይመሰክራሉ። ቦታው ባንድም ይሁን በሌላ ከብዙ ሙዚቀኞች ትዝታ ጋርም የተቆራኘ ነው።

ሙዚቀኞች ብቻም ሳይሆኑ አንቱታን ያገኙ የኢትዮጵያ ፀሀፊዎችና ገጣሚዎች ይህን ቦታ በሥራዎቻቸው ገልፀውታል።

ከእነዚህም አንዱ የስብሃት ገብረ-እግዚአብሔር በ”ሌቱም አይነጋልኝ” መፀሃፉ በሰፈሩ ያለውን የሴተኛ አዳሪ ህይወትና ሰቀቀኑን፣ ድህነትን፣ ሙዚቃውን እንዲሁም የማህበራዊ ህይወት ትስስሩን ቃኝቷል።

የፈራረሱ ቤቶች

የውቤ በር ውልደት?

ሙዚቃና ፖለቲካ በ21ኛው ክፍለ-ዘመን (Music and Politics in Twentieth Century Ethiopia: Empire, Modernization and Revolution) በሚለው የስሜነህ ገብረ-ዮሀንስ የድህረ-ምረቃ የጥናት ፅሁፍ ምንም እንኳን የአዝማሪ ሙዚቃ በዚያን ጊዜ ታዋቂ ቢሆንም በጣልያን አምስት ዓመት ቆይታ ክለቦች ብዙ እንደተስፋፉ ያትታል። በዚያን ጊዜ ታዋቂ የነበሩት ቤላ ፖፑላ፣ ቪላ ቨርዲና ላ ማስኮቴ የሚጠቀሱ ናቸው።

የክለቦች ሀሳብ የተጠነሰሰው በልጅ ኢያሱ ጊዜ እንደሆነ የሚናገረው ስሜነህ ማዕከሉም ቤታቸውን በዛ አካባቢ ባደረጉት በንግሥት ዘውዲቱ ሁለተኛ ባል ደጃች ውቤ የሚል መጠሪያ እንደተሰጠው ይገልፃል።

የደጃች ውቤ ቤት አሁን አዲስ አበባ ሬስቶራንት የሚል ስያሜ የተሰጠው ሲሆን አካባቢውም ጊዮርጊስ ቤተ-ክርስቲያንን ይዞ አፍንጮ በር ይደርሳል።

በኋላም ብዙዎች በምሽትና በመጠጥ ህይወት ሰጥመው የሚቀሩበት በመሆኑ ውቤ በረሃ የሚል መጠሪያ እንደተሰጠው የስሜነህ ፅሁፍ ያትታል።

ደጃች ውቤም የኮሪያ ዘማች ወታደሮች ብዙ ገንዘባቸውን የሚያጠፉበት ቦታ እንደነበረም ይነገራል።

በጊዜውም ሬድዮ ድንቅ ስለነበር ዳጃች ውቤ አካባቢ በሚገኙ ክለቦች ብዙዎች መምጣት ጀመሩ።

እነዚህ መጠጥ ቤቶች (ክለቦች) የዚያኔ አዝማሪዎችን እንደተኳቸውና በተለይም የአሰገደች አላምረው እንዲሁም ከሶሪያ የመጡት ኮሪንፊሊ ታዋቂነትን ማትረፍ ችለዋል።

እነዚህ ክለቦች ታዋቂነታቸው እየቀነሰ ሲመጣ ሰዎች ዶሮ ማነቂያ አካባቢ ይገኝ ወደነበረው ሜሪ አርምዴ ክለብ ማምራት እንደ ጀመሩ የስሜነህ ፅሁፍ ያስረዳል።

የኮንጎ ዘማቾች መበራከት፣ የ1953 መፈንቅለ-መንግሥትን እንዲሁም የ1960ዎቹ የተማሪዎች እንቅስቃሴን ተከትሎ ፈጥኖ ደራሾች ፖሊሶች በከተማው ውስጥ መንሰራፋታቸው የክለቦችን ቁጥር እንደጨመረው ፅሁፉ ያትታል።

ምንም እንኳን የክለቦች ቁጥር እየጨመረ ቢመጣም የደጃች ውቤ ማዕከልነት እየቀነሰ መጥቶ ትልልቅ ቪላዎች ወደ ክለብነት ተቀይረው ብዙዎች ንፋስ ስልክ አካባቢን ማዘውተር ጀመሩ።

ዳዊት ይፍሩImage copyrightFACEBOOK

ማፍረስ የመጨረሻው አማራጭ ነበር?

በአሁኑ ወቅት ደጃች ውቤ በፍርስራሾች ተሞልታለች። ምንም እንኳን መንግሥት ለልማት ነው ቢልም እነዚህ ታሪካዊ ሰፈሮች ከመጥፋታቸው በፊት የከተማዋ እቅድ ውስጥ ሊካተቱ እንደሚገባ የታሪክ አጥኚዎች አስተያየታቸውን ይሰጣሉ።

በአዲስ አበባ መሬት ልማት ማኔጅመንት ቢሮ የኮሚኒኬሽን አስተባባሪ አቶ ንጉሡ ተሾመ ሰፈሮቹ የተጎሳቆሉና የደቀቁ በመሆናቸው ምክንያት ለመልሶ ማልማት እንደሚፈርሱ ይናገራሉ።

ለመልሶ ማልማት ተግባር ከመዋላቸው በፊት ብዙ ጥናቶች እንደሚደረጉባቸው የሚናገሩት አቶ ንጉሡ እነዚህ ሰፈሮች መሰረተ-ልማታቸው ያልተሟላ እንዲሁም አደጋ ቢከሰት መውጫ የሌላቸው እንደሆኑ ይጠቁማሉ።

“ስያሜዎቹ አልተቀየሩም። አካባቢዎቹ ግን የተጎሳቆሉ ናቸው። ለመኖር ቀርቶ ለማለፍ የሚዘገንኑ ሰፈሮች ናቸው። ያንንስ ይዘን እስከመቼ እንዘልቃለን? ይህ ጥናት ደግሞ የህብረተሰቡን የተሻለ ኢኮኖሚያዊ አቅም መፍጠርን ታሳቢ ያደረገ ነው” ይላሉ።

ዳዊት በአቶ ንጉሡ ሀሳብ ይስማማል። በአካባቢው አስር አባወራ በአንድ መፀዳጃ ብቻ ይገለገልበት የነበረበት ሁኔታ መኖሩን ጠቅሶ የነዋሪው ህይወት መሻሻል እንዳለበትም ያስረዳል። የእሱ ቅሬታ መፍረስ የሌለባቸው ቤቶች መፍረሳቸውና ነዋሪው መበተኑ ነው።

ከዚህም በተጨማሪ ቦታው ከፈረሰ በኋላ ምንም ሳይሰራበት መፀዳጃ መሆኑ ያሳዝነዋል። “የፈራረሰው ቤቴ ወደ መፀዳጃነት ተቀይሮ ሳየው በጣም ያሳፍረኛል” ይላል።

መልሶ ማልማቱ ታሪካዊ ቤቶችን፣ ሀውልቶችንና ቅርስ ተብለው የተመዘገቡትን ከባህልና ቱሪዝም ጋር በመተባበር ከግምት ውስጥ ቢያስገባም በአጠቃላይ ሰፈሮችን አሳቢ እንዳላደረገ ብዙዎች ይናገራሉ።

“የደቀቁ ቤቶች አድሶ ሰፈሮቹን መጠበቅና ነዋሪዎቹን መመለስ አይቻልም ወይ? አዳዲስ ግንባታዎችን አሁን በሚመሰረቱት አዳዲስ ሰፈሮች ማካሄድ አይቻልም? የነበረው ታድሶ እንደ ህንድ የመሳሰሉ ሀገራት ለሁለት የድሮና አዲስ በሚል መከፋፈል ይቻል አልነበረም?”

አቶ ንጉሡ ጥያቄው ተገቢ መሆኑን ቢያምኑም ከተማዋ በማስተር ፕላን እንደምትመራና የንግድ ማዕከላት፣ ትልልቅ ፎቆች፣ የህዝብ መገልገያ ተቋማትን ተለይተው በዚሁም መሰረት ግንባታዎች እንደሚከናወኑ ይገልፃሉ።

“ይህ ከተማ በአጠቃላይ ሲገነባ ነዋሪውን ሊያስወግድ በሚችል መልኩ አይደለም። አቅም ያለው እዚያው ላይ እንዲሰራ እድል ፈጥሯል። አቅም የሌለው ደግሞ መንግሥት ባስቀመጠው መሰረት” እንደሚስተናገድ ይናገራሉ።

ጠቅላላ የልማት ተነሽውን መንግሥት ቤት ሰርቶ በዚያ ሰፈር ያኑር ቢባል የማያስኬድ እንደሆነም ይገልፃሉ።

ከውቤ በረሃ በተጨማሪ ብዙ ታሪካዊ የሚባሉ ሰፈሮች የፈራረሱ ሲሆን በዚህ ዓመትም የመልሶ ማልማት ሥራዎች ይቀጥላሉ። በዚሀም መሰረት በአራዳ ክፍለ ከተማ ገዳም ሰፈርና አሜሪካን ግቢ ቁጥር ሁለት፣ ልደታ ጌጃ ሰፈር፣ ካዛንችስ ዕቅድ ውስጥ ገብተዋል። ይህም በአጠቃላይም 78 ሄክታር የሚሸፍን አካባቢ ነው።

ቢቢሲ አማርኛ